Colakruid – Artemisia abrotanum ‘Cola’

Wat is colakruid ‘Cola’?

Colakruid kopen, direct van de kwekerij. Artemisia abrotanum ‘Cola’ is een bossige, aromatische halfheester uit de composietenfamilie (Asteraceae) met fijn geveerd, grijsgroen blad en een geur die verrassend sterk doet denken aan cola met een vleugje citroen. De cultivar ‘Cola’ is een specifiek geselecteerde kweekvorm van Artemisia abrotanum L. met een uitgesproken sterkere colageur dan de gewone basissoort. De plant wordt 60 tot 150 cm hoog en groeit rechtopstaand en breed uitwaaierend. In het Nederlandse klimaat bloeit de plant niet of nauwelijks. De geur van ‘Cola’ is het sterkst in de jonge scheuten aan de takuiteinden en komt onmiddellijk vrij bij het lichtste contact met het blad. Een plant die door zijn bijzondere geur al direct indruk maakt in elke kruidentuin.

De naam: colakruid, citroenkruid en de verwarring in de handel

De officieel gedocumenteerde wetenschappelijke naam van de basissoort is Artemisia abrotanum L., vastgelegd door Carl Linnaeus in zijn standaardwerk Species Plantarum in 1753. De L. verwijst naar Linnaeus als auteur. De cultivar die u hier koopt heet ‘Cola’, een specifiek geselecteerde kweekvorm met een colageur die sterker en aangenamer is dan die van de gewone basissoort. In de handel circuleren meerdere namen naast elkaar voor dezelfde of sterk verwante plant, wat regelmatig tot verwarring leidt. U zult de namen Artemisia abrotanum var. maritima, Artemisia abrotanum ‘Maritima’ en Artemisia abrotanum ‘Coca Cola’ door elkaar zien gebruikt worden. De officieel gehanteerde cultivarnaam is ‘Cola’.

De officiële Nederlandse naam voor de basissoort Artemisia abrotanum L. is citroenkruid, opgenomen in de Standaardlijst Nederlandse Namen van Cultuurplanten 2020. De volksnaam colakruid wordt uitsluitend gebruikt voor de cultivar ‘Cola’ vanwege de specifieke colageur. De bijnamen Coca Colastruik en coca colaplant worden in de handel ook regelmatig gebruikt. In Nederland en Vlaanderen waren vroeger de namen averuit en averoon gangbaar maar zijn tegenwoordig vrijwel uitgestorven. In het Cruydeboeck van de Vlaamse herborist Rembert Dodoens uit 1554 wordt de plant beschreven onder de naam averone in het Nederduits.

De geslachtsnaam Artemisia verwijst naar de Griekse godin Artemis, godin van de jacht en beschermster van het woud. Taalwetenschappers leiden de naam af van ofwel artemes (veilig) ofwel artamos (slager), een verwijzing naar de tweezijdige aard van krachtige kruiden: precies goed is goed, te veel kan schadelijk zijn. De soortnaam abrotanum is afgeleid van het Griekse abrotonon, wat “staf” of “staafkruid” betekent. Een tweede verklaring combineert het Griekse a (niet) en brotos (sterfelijk) tot “onsterfelijk”, een verwijzing naar de robuustheid en lange levensduur van de plant.

Nederlandse en internationale benamingen

In het Nederlands zijn de gangbare namen colakruid, citroenkruid en Coca Colastruik. De historische namen averuit en averoon zijn in Nederland en Vlaanderen vrijwel uitgestorven maar duiken nog op in oude kruidenboeken. In het Engels staat de basissoort bekend als southernwood, lad’s love, boy’s love, old man, maid’s ruin, appleringie en garderobe. In het Duits Eberraute en Stabwurz. In het Frans aurone en garde-robe. De Franse naam garde-robe verwijst naar het gebruik van gedroogde takjes in de kledingkast om motten te weren. In het Italiaans abrotano maschio. In het Spaans abrótano macho. In het Zweeds åbrodd. In het Pools bozedrzewko, wat letterlijk “Gods kleine boom” betekent, een verwijzing naar het gebruik bij kerkelijke feestelijkheden in de Slavische landen.

Herkomst en verspreiding

De basissoort Artemisia abrotanum is van oorsprong inheems in Zuid-Europa en delen van Azië, met name in de landen rond de Middellandse Zee. De plant staat al vermeld in het Capitulare de Villis, het plantendecreet van Karel de Grote uit circa 812 na Christus, wat aantoont hoe waardevol hij al eeuwenlang werd geacht. Via kloostertuinen en volkstuinen verspreidde de plant zich al vroeg door heel Noord-Europa. De cultivar ‘Cola’ is een moderne selectie die specifiek is gekweekt op zijn bijzondere colageur voor gebruik in kruidentuinen en de keuken.

Een bijzonder feitje: de kerkbloem van Zweden

Wetenschappelijk onderzoek van de Universiteit van Uppsala, gepubliceerd in het internationale tijdschrift Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine in 2020, beschrijft een bijzonder cultureel gebruik van citroenkruid in Zweden. Vanaf de Reformatie in de 16e eeuw tot diep in de 19e eeuw namen Zweedse boerenvrouwen verplicht een kruidenboeketje mee naar de kerkdienst op zondag. Citroenkruid was een van de meest gewaardeerde kruiden in dit boeketje, niet alleen om de geur maar ook omdat de sterke aromatische geur de kerkgangers wakker hield tijdens de preek. Dit gebruik is gedocumenteerd aan de hand van folklore-archieven uit Lund en Uppsala en een vragenlijst die in 1930 werd verspreid onder de Zweedse bevolking. De plant wordt in Zweedse plattelandsgemeenschappen nog steeds als erfgoedplant van persoon tot persoon doorgegeven. Het volledige wetenschappelijke artikel is vrij toegankelijk via PubMed: ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7456030

Culinaire toepassingen van ‘Cola’

De geur van de cultivar ‘Cola’ is opvallend aangenaam maar de smaak van het blad is bitter. De jonge scheuten aan de takuiteinden hebben de fijnste geur en de minst bittere smaak en zijn het meest geschikt voor gebruik in de keuken. Gebruik altijd kleine hoeveelheden want colakruid is een aromakruid dat gerechten parfumeert, geen smaakkruid dat de toon zet. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) heeft de basissoort in 2012 opgenomen in een compendium van planten die bij overmatig gebruik aandacht verdienen. Dit compendium heeft geen juridische status maar is een reden om dit kruid met mate te gebruiken, zoals ook bij veel andere krachtige aromatische kruiden het geval is.

Kruidenthee: Twee verse jonge takjes van ‘Cola’ in een kop, overgieten met heet water en vijf minuten laten trekken. De geur is verrassend aangenaam en doet inderdaad denken aan cola. Gebruik bij voorkeur alleen de jonge scheuten voor de fijnste smaak.

Kruidenazijn: Een takje colakruid in een fles azijn geeft een bijzonder aromatisch resultaat dat heerlijk is in salades en dressings. Dit is een klassiek en breed aanbevolen gebruik van de cultivar ‘Cola’.

Infusies en dranken: Takjes van ‘Cola’ laten trekken in koud of lauwwarm water geeft een subtiel cola-citroen aroma. Een uniek gespreksstuk bij gasten.

Bij vet vlees: Een klein takje meekoken in saus of braadpan bij gans, eend of varkensvlees geeft een subtiel kruidig aroma dat het vet verlicht. Gebruik spaarzaam en verwijder de takjes voor het opdienen.

Kwark en yoghurt: Fijngehakte jonge scheuten door kwark of yoghurt gemengd geeft een verrassend aromatisch resultaat dat goed combineert met fruit of als dip bij groenten.

Geurplant en mottenwerend: Gedroogde takjes van ‘Cola’ in de kledingkast weren motten effectief en geven een aangename geur. Dit gebruik is al eeuwenlang gedocumenteerd in heel Europa en is tot op heden geldig.

Van oudsher gebruik in de volksgeneeskunde

De basissoort Artemisia abrotanum heeft een van de langst gedocumenteerde volksmedicinale geschiedenissen van alle Europese kruiden. De plant staat al beschreven bij Dioscorides in de eerste eeuw na Christus en bij Plinius de Oudere. De 12e-eeuwse mystica Hildegard van Bingen beschreef de plant uitgebreid in haar kruidenwerken. De plant is opgenomen in de officiële Franse Farmacopee voor homeopathisch gebruik en wordt in meerdere Europese landen traditioneel in de volksgeneeskunde toegepast. Het kruid staat medicinaal bekend onder de namen Abrotani herba en Abrotani folium. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

De basissoort waarvan ‘Cola’ is afgeleid heeft een gedocumenteerde rol gespeeld in de Europese folklore en volkscultuur. In de Germaanse volksoverlevering was de plant aanwezig bij midzomerfeesten. Volgens folkloristische bronnen dansten vrouwen rondom het midzomervuur met aromatische kruiden waaronder citroenkruid. Dit is volksoverlevering en geen wetenschappelijk vastgesteld gebruik, maar het geeft aan hoe diep de plant verankerd is in de Europese cultuurgeschiedenis. In de Slavische landen stond de plant bekend als bozedrzewko (Gods kleine boom) en werd hij gebruikt bij kerkelijke feestelijkheden en het maken van rituele kransen. Het gebruik als kerkherbe in Zweden is wel degelijk wetenschappelijk gedocumenteerd, zoals beschreven in het hoofdstuk hierboven. Een van de meest bijzondere volksverhalen luidt dat wie de liefde van iemand wilde winnen, heimelijk een takje onder de band van de schort van de geliefde moest steken. Zo vertelt de overlevering dat deze door betovering verkregen liefde maar een jaar standhield om daarna in het tegendeel om te slaan.

Ecologische waarde

De sterke geur van het blad van colakruid ‘Cola’ heeft een van nature insectenwerende werking waardoor de plant ook als begeleidingsplant in de moestuin interessant is. Plant ‘Cola’ bij terrassen en zitplekken in de tuin voor een aangename geur en een natuurlijke bijdrage aan het weren van muggen. Gedroogde takjes in de kledingkast houden motten effectief op afstand, een gebruik dat al eeuwenlang door heel Europa wordt toegepast.

Verzorgingstips

Water: Colakruid ‘Cola’ is droogtetolerant en verdraagt geen natte grond, zeker niet in de winter. Geef spaarzaam water en laat de bodem goed drogen tussen de gietbeurten. Natte wintergrond is de grootste bedreiging voor de plant.

Bodem: Een goed doorlatende, kalk- en humusrijke bodem heeft de voorkeur. Op zware kleigrond zand of grit mengen voor betere drainage. Bemesting is doorgaans niet nodig en zelfs af te raden want op te voedselrijke grond verliest de plant zijn compacte vorm en wordt de geur minder uitgesproken.

Snoeien: Snoei de plant in het najaar flink terug tot circa 10 cm boven de grond. Dit houdt de plant compact en vitaal en voorkomt verhouting. In het vroege voorjaar eventueel nog een lichte snoei voor frisse nieuwe groei.

In pot: Colakruid ‘Cola’ groeit ook prima in een pot op het terras of balkon. Gebruik een goed doorlatende potgrond gemengd met wat zand of perliet. Bij strenge vorst de pot naar een beschutte, droge en lichte plek brengen om te overwinteren.

Fototoxiciteit: De plant kan fototoxisch zijn bij huidcontact in de volle zon. Was uw handen na contact met de plant als u in fel zonlicht werkt in de tuin.

Kweektips

Standplaats: Volle zon geeft de sterkste colageur en de compactste groei. De plant verdraagt ook lichte halfschaduw maar de geur is dan minder uitgesproken.

Oogsten: Oogst de jonge scheuten aan de takuiteinden het hele seizoen door. Dit zijn de meest aromatische en minst bittere delen van de plant. Knip nooit meer dan een derde van de plant in één keer terug zodat de plant voldoende kracht houdt.

Winterhard: Colakruid ‘Cola’ is winterhard maar verdraagt langdurige natte vorst minder goed. Bij strenge winters een lichte bescherming met stro of vliesdoek aanbevelen, met name voor planten in potten. In de volle grond is bescherming in normale Nederlandse winters meestal niet nodig.

Samenplanten

Colakruid ‘Cola’ combineert mooi met andere droogtetolerante mediterrane kruiden in de border of kruidentuin. Mooie combinaties zijn rozemarijn (Rosmarinus officinalis), salie Berggarten (Salvia officinalis ‘Berggarten’) en hyssop (Hyssopus officinalis), alle ook verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl. Door zijn fijn geveerde grijsgroene blad vormt ‘Cola’ een prachtig tekstuurcontrast met breder bladige kruiden en geeft hij de kruidentuin het hele seizoen sierwaarde.