Blauwe smeerwortel (Kaukasische smeerwortel) – Symphytum azureum

Wat is blauwe smeerwortel?

Blauwe smeerwortel kopen, direct van de kwekerij: Symphytum azureum is een robuuste, winterharde vaste plant uit de ruwbladigenfamilie (Boraginaceae) met opvallende azuurblauwe bloemen die al vanaf april verschijnen en doorbloeien tot in juni of juli. De plant is van nature afkomstig uit de Kaukasus en wordt in de tuinbouw verkocht onder de naam Symphytum azureum. De bloemen ontluiken prachtig uit rode knoppen wat de plant een bijzondere tweekleurige uitstraling geeft in de knopfase.

Blauwe smeerwortel wordt 50 tot 60 centimeter hoog en groeit rechtopstaand met bossige, goed gevulde pollen. De bladeren zijn groot, grijsgroen, lancetvormig en enigszins gekreukeld. Ze voelen ruw aan door de stevige beharing, kenmerkend voor de hele familie van de ruwbladigen. Via wortelstokken breidt de plant zich goed uit in de tuin en kan hij op den duur een flinke vlakte bedekken. Dit maakt hem bijzonder geschikt als onderbeplanting onder bomen en struiken waar weinig andere planten willen groeien.

Blauwe smeerwortel is goed winterhard en loopt elk voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstok. De plant is weinig veeleisend en vraagt nauwelijks onderhoud. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Symphytum azureum en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Symphytum azureum werd voor het eerst gepubliceerd door H.C. Hall in 1849 in het Tijdschrift voor Wis- en Natuurkundige Wetenschappen, deel 2, pagina 128. De naam Symphytum is afgeleid van het Griekse woord symphis, wat “samengaan” of “samengroeien” betekent, en phyton, wat “plant” betekent. Dit verwijst naar het oude gebruik van smeerwortel bij het helen van breuken en wonden waarbij weefsels letterlijk werden “samengesmeerd.” De soortnaam azureum is Latijn voor “azuurblauw” en verwijst direct naar de kenmerkende bloemkleur.

Een botanisch interessant weetje: Symphytum azureum is door POWO/Kew en de internationale taxonomische gemeenschap erkend als synoniem van Symphytum caucasicum M.Bieb., de Kaukasische smeerwortel. De geaccepteerde wetenschappelijke naam is dus Symphytum caucasicum maar de naam Symphytum azureum is in de tuinhandel en bij kwekerijen zo ingeburgerd dat beide namen naast elkaar worden gebruikt. In de tuinbouw en bij plantenkwekerijen wordt vrijwel altijd de naam Symphytum azureum gehanteerd.

In Nederland en België: blauwe smeerwortel, smeerwortel, Kaukasische smeerwortel. In het Engels: blue comfrey, Caucasian comfrey. In het Duits: Kaukasische Beinwell, Azurblaue Wallwurz. In het Frans: consoude bleue, consoude du Caucase. In het Spaans: consuelda azul. In het Italiaans: consolida azzurra. In het Zweeds: kaukasisk vallört. In het Russisch: окопник кавказский (okopnik kavkazsky).

Officiële documentatie

De naam Symphytum azureum H.C.Hall is gepubliceerd in Tijdschr. Wis- Natuurk. Wetensch. Eerste Kl. Kon. Ned. Inst. Wetensch. 2: 128 (1849) en wordt door POWO/Kew erkend als synoniem van de geaccepteerde naam Symphytum caucasicum M.Bieb. De geaccepteerde naam Symphytum caucasicum werd vastgelegd door de Duits-Baltische botanicus Friedrich August Marschall von Bieberstein in 1808 in zijn Flora Taurico-Caucasica, deel 1, pagina 128. Het inheemse verspreidingsgebied omvat Centraal-Europees Rusland, de Noordelijke Kaukasus, Noord-Europees Rusland, Zuid-Europees Rusland en Transkaukasië.

Herkomst en verspreiding

Blauwe smeerwortel is van nature afkomstig uit de Kaukasus en het aangrenzende berggebied, een regio die zich uitstrekt over het huidige Georgië, Armenië, Azerbeidzjan en aangrenzende delen van Rusland. De plant groeit van nature in vochtige bergbossen, langs beken en op rijke bosrandvegetaties in de gematigde bergstreken van de Kaukasus.

Via de Europese tuinhandel is de plant in de 19e eeuw in Europa geïntroduceerd en sindsdien wijd verspreid als tuinplant. In Nederland en Europa is blauwe smeerwortel niet inheems maar een ingeburgerde tuinplant die in gunstige omstandigheden kan verwilderen. De plant gedijt uitstekend in het Nederlandse klimaat en is in de meeste tuinen goed te kweken.

Geschiedenis

De medicinale geschiedenis van blauwe smeerwortel is nauw verbonden met de geschiedenis van het hele geslacht Symphytum, dat al meer dan tweeduizend jaar in Europa als medicinaal kruid wordt gebruikt. Het woord “smeerwortel” verwijst direct naar het historische gebruik van de plant: de wortel werd gesmeerd op wonden en breuken. In de middeleeuwen stond smeerwortel bekend als “knitbone” in het Engels, wat “beenkniter” betekent. Dit verwijst naar de vermeende kracht van de plant om gebroken botten te helen.

De Kaukasische smeerwortel (Symphytum caucasicum) werd in 1808 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door de botanicus Marschall von Bieberstein, die de Kaukasus uitgebreid had onderzocht. In de Kaukasus zelf was de plant al eeuwenlang bekend als geneeskruid in de volksgeneeskunde van de bergvolkeren. De naam Symphytum azureum voor deze plant verscheen pas in 1849 in een Nederlands wetenschappelijk tijdschrift, gepubliceerd door H.C. Hall.

Een bijzonder historisch weetje: de Latijnse naam Symphytum is afgeleid van het Griekse symphis (samengroeien) en phyton (plant). De Griekse arts Dioscorides beschreef in de eerste eeuw na Christus al hoe smeerwortel werd gebruikt bij het helen van wonden en breuken. Hij raadde een aftreksel van de wortels aan om gebroken botten samen te laten groeien. Dit gebruik is meer dan tweeduizend jaar gedocumenteerd.

Inhoudsstoffen

De volgende informatie geldt voor het geslacht Symphytum als geheel en daarmee ook voor Symphytum azureum (Symphytum caucasicum). De belangrijkste werkzame stof in smeerwortelsoorten is allantoïne, een stof die de celdeling stimuleert en daarmee wondgenezing bevordert. Allantoïne is een van de best gedocumenteerde plantaardige stoffen met wondhelende eigenschappen en is ook aanwezig in Symphytum azureum.

Naast allantoïne bevatten smeerwortelsoorten rozemarijnzuur, een krachtig antioxidant en ontstekingsremmer, chlorogeenzuur, looistoffen, slijmstoffen, polysacchariden en flavonoïden. De slijmstoffen hebben een verzachtende werking op slijmvliezen en huid. Smeerwortel bevat ook pyrrolizidine alkaloïden (PA’s), stoffen die bij inwendig gebruik schadelijk kunnen zijn voor de lever.

Een uitgebreid overzichtsartikel in Molecules (2019) geeft een volledig overzicht van de chemische samenstelling, voedingstoepassingen en farmacologische eigenschappen van het geslacht Symphytum, inclusief Symphytum caucasicum.

Culinaire toepassingen

Vanwege de aanwezigheid van pyrrolizidine alkaloïden in alle delen van de plant wordt culinair gebruik van blauwe smeerwortel sterk afgeraden. Dit geldt voor alle soorten uit het geslacht Symphytum. Hoewel de bladeren van smeerwortelsoorten historisch soms werden gegeten, is dit vanwege de PA’s bij langdurig gebruik niet verstandig. De afgevallen bladeren zijn echter uitstekend te gebruiken als composthoop activator en als mulchmateriaal rond andere planten.

Van oudsher gebruik

De volgende informatie geldt voor het geslacht Symphytum als geheel en daarmee ook voor Symphytum azureum. Smeerwortel heeft een goed gedocumenteerde volksmedische geschiedenis van meer dan tweeduizend jaar in Europa en Azië. Van oudsher werd de plant uitwendig gebruikt bij wonden, kneuzing, verstuikingen, gewrichtspijn en botbreuken. De actieve stof allantoïne bevordert de celdeling en daarmee de wondgenezing. Dit uitwendige gebruik is wetenschappelijk goed gedocumenteerd en commercieel verwerkt in smeerwortelzalf die bij drogisten en apotheken verkrijgbaar is.

In de Kaukasus werd Symphytum caucasicum (Symphytum azureum) al eeuwenlang door de lokale bergvolkeren gebruikt bij fracturen en wonden. Wetenschappelijk onderzoek heeft bevestigd dat extracten van Symphytum caucasicum wondhelende eigenschappen hebben die vergelijkbaar zijn met andere smeerwortelsoorten. Uitwendig gebruik van smeerwortelzalf van commerciële producten is veilig mits de PA’s zijn verwijderd tijdens de productie. Raadpleeg altijd een herborist of arts voor specifiek medicinaal gebruik.

Spiritueel en ritueel gebruik

Smeerwortel heeft in de Europese volksoverlevering een beschermende en helende spirituele betekenis die past bij de medicinale reputatie van de plant. In de middeleeuwse plantenmagie stond smeerwortel bekend als een kruid van heling, bescherming en veiligheid op reis. Reizigers droegen smeerwortelwortel bij zich als beschermend amulet. De naam “knitbone” in het Engels en de associatie met samengaan en helen gaven de plant ook een symbolische spirituele betekenis van verbinding en herstel.

In de moderne kruidenmagie wordt smeerwortel gebruikt bij rituelen voor genezing, bescherming en het versterken van banden. De blauwe bloem van Symphytum azureum wordt in spirituele tradities verbonden met rust, heelheid en innerlijke kracht. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Blauwe smeerwortel is een uitzonderlijk waardevolle plant voor bijen en hommels. De klokvormige, buisvormige bloemen zijn bij uitstek toegankelijk voor langtongige hommels die de nectar vanuit de diepere bloembuis kunnen bereiken. De plant bloeit vroeg in het seizoen, soms al in april, wat hem tot een van de eerste rijke nectarbronnen van het jaar maakt voor bestuivers die net wakker worden na de winter.

De afgevallen bladeren van blauwe smeerwortel zijn rijk aan stikstof, kalium en fosfor en werken als een uitstekende compostactivator. Op plekken waar de plant zich uitbreidt via wortelstokken bedekt hij de bodem en vermindert hij de onkruidgroei door de concurrentie om licht en ruimte. Blauwe smeerwortel is ook een waardevolle plant voor de beschutte schaduwtuin waar weinig andere bloeiende planten willen groeien.

Verzorgingstips

Standplaats
Blauwe smeerwortel groeit het best op een zonnige tot halfschaduwrijke standplaats. De plant verdraagt ook volle schaduw maar bloeit dan minder uitbundig. Onder bomen en in lichte bosschages gedijt de plant uitstekend.

Bodem
Een voedselrijke, humusrijke en vochthoudende bodem heeft de voorkeur. De plant verdraagt geen langdurige droogte maar is eenmaal goed aangeslagen redelijk droogtetolerant. Op arme, droge grond bloeit de plant minder en groeit hij trager.

Water
Geef regelmatig water, met name tijdens droge periodes in de zomer. Blauwe smeerwortel houdt van een consistent vochtige bodem maar verdraagt geen wateroverlast.

Handschoenen
Draag altijd handschoenen bij het werken met blauwe smeerwortel. De stijve haren op blad en stengels kunnen huidirritatie veroorzaken, met name bij gevoelige huid. Was uw handen goed na contact met de plant.

Winterhardheid
Blauwe smeerwortel is uitstekend winterhard tot circa -25°C. Het bovengrondse deel sterft in de winter af maar de plant loopt elk voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstok. Geen winterbescherming nodig.

Uitbreiding
De plant breidt zich via wortelstokken uit. Op een plek die hem bevalt kan hij zich flink uitbreiden. Houd hier rekening mee bij de keuze van de standplaats. In een kleinere tuin plant u de plant het best in een pot of begrenst u de groei met een worteldoek of begrenzingsring in de grond.

Kweektips

Snoeien
Snoei de plant twee tot drie keer per jaar voor de mooiste resultaten. Snoei in het vroege voorjaar door dode stengels en bladeren weg te knippen. Snoei na de bloei als u uitzaaiingen wilt voorkomen. Een stevige najaarsknip stimuleert fris nieuw blad in het vroege voorjaar.

Als composthulp
De grote bladeren van blauwe smeerwortel zijn uitstekend te gebruiken als mulchmateriaal en composthoop activator. Door de hoge concentratie stikstof, kalium en fosfor in de bladeren versnellen ze de compostering en verrijken ze de bodem.

Plantafstand
Plant blauwe smeerwortel op een onderlinge afstand van circa 40 centimeter, wat neerkomt op 5 tot 7 planten per vierkante meter voor een mooi, dicht resultaat.

Samenplanten

Blauwe smeerwortel combineert prachtig met andere schaduwtolerante vaste planten en vroegbloeiende kruiden. De azuurblauwe bloemen vormen een mooi kleurcontrast met de gele bloemen van knikkend nagelkruid (Geum rivale) en de witte bloemen van look-zonder-look (Alliaria petiolata).

Blauwe smeerwortel past uitstekend als onderbeplanting onder solitaire bomen en grote struiken, in de schaduwborder of langs de rand van een vijver. Combineer hem niet met kleine, kwetsbare planten die hij door zijn uitbreiding via wortelstokken kan verdringen.