Bergamotplant – Monarda didyma ‘Cambridge Scarlet’

Wat is bergamotplant?

Bergamotplant kopen, direct van de kwekerij: met Monarda didyma ‘Cambridge Scarlet’ haalt u één van de meest indrukwekkende, kleurrijkste en veelzijdigste kruidvaste planten van Noord-Amerika in huis.

Bergamotplant is een krachtige, meerjarige vaste plant uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae). De plant wordt 80 tot 120 centimeter hoog en heeft stevige, vierkante holle stengels met brede, lancetvormige en licht behaarde bladeren van 7 tot 15 centimeter lang. De bladranden zijn gezaagd en de bladeren staan kruisgewijs tegenover elkaar op de stengel, een kenmerk van de lipbloemenfamilie.

De cultivar ‘Cambridge Scarlet’ is één van de oudste en meest befaamde tuinselecties binnen het geslacht Monarda, met haar oorsprong in Cambridge, Engeland. De intens scharlakenrode bloemhoofdjes steken van juli tot augustus hoog boven het blad uit. Door regelmatig de uitgebloeide bloemen te verwijderen kunt u de bloeiperiode aanzienlijk verlengen. De bloemen zijn een absolute trekpleister voor bijen, hommels en vlinders.

Wrijf over een blaadje en de geur is onmiskenbaar: aromatisch, citrusachtig en herinnert sterk aan bergamot. Blad en bloem zijn beide eetbaar. In Europa is bergamotplant nog te weinig bekend als keukenkruid, terwijl de plant in Noord-Amerika al eeuwenlang wordt gebruikt als thee, als medicinaal kruid en als smaakmaker in de keuken. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Monarda didyma ‘Cambridge Scarlet’ en al zijn benamingen

De geslachtsnaam Monarda eert de Spaanse arts en botanicus Nicolás Monardes (1493-1588), die als één van de eersten Noordamerikaanse planten beschreef voor een Europees publiek. Hoewel Monardes zelf nooit de Nieuwe Wereld bezocht, ontving hij via de haven van Sevilla zaden en informatie van zeelieden, handelaren en missionarissen. Tussen 1565 en 1574 publiceerde hij een reeks boeken over nieuwe medicinale planten en kruiden uit de Nieuwe Wereld. Linnaeus eerde hem in 1753 door het geslacht Monarda naar hem te noemen.

De soortaanduiding didyma is afgeleid van het Griekse didymos, wat “tweeling” of “gepaard” betekent. Dit verwijst naar de twee meeldraden die kenmerkend zijn voor de bloem van Monarda didyma. De cultivarnaam ‘Cambridge Scarlet’ verwijst naar de intens scharlakenrode bloemkleur en heeft zijn oorsprong in Cambridge, Engeland, waar de cultivar in de vroege 20e eeuw werd geselecteerd.

In Nederland en België: bergamotplant, hanenkam, indianennetel, indianentooi, bijenbalsem, goudmelisse. In het Engels: scarlet beebalm, bee balm, Oswego tea, bergamot, crimson beebalm, Eau-de-Cologne plant. In het Duits: Scharlach-Indianernessel, Goldmelisse, Monarde. In het Frans: monarde écarlate, mélisse des Indiens, thé d’Oswego. In het Spaans: monarda. In het Italiaans: monarda scarlatta. In het Zweeds: indiannässla. In het Pools: pysznogłówka szkarłatna.

Officiële documentatie

Monarda didyma L. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. De soort werd voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Carl Linnaeus in zijn Species Plantarum in 1753.

Monarda didyma ‘Cambridge Scarlet’ staat vermeld op de officiële RHS plantenpagina van de Royal Horticultural Society. De cultivar staat ook vermeld op de Belfrit List, de officiële Europese lijst van botanicals die zijn toegestaan in voedingssupplementen in België, Frankrijk en Italië, vanaf 2018.

Herkomst en verspreiding

Monarda didyma is inheems in het oosten van Noord-Amerika, van Maine in het noorden tot Georgia in het zuiden en westwaarts tot Michigan en Ontario. De plant groeit van nature op vochtige, rijke grond langs beekoevers, in natte weiden, op vochtige bosranden en langs slootkanten. De plant is via cultuur en handel ingevoerd en verwilderd in Europa, waar hij inmiddels op veel plaatsen wordt aangetroffen.

De cultivar ‘Cambridge Scarlet’ heeft zijn oorsprong in Groot-Brittannië en is vanaf de vroege 20e eeuw over heel Europa verspreid. Hij is inmiddels één van de meest geteelde Monarda-cultivars ter wereld.

Geschiedenis

De Oswego-indianen, een stam die leefde langs de Oswego-rivier in de staat New York, gebruikten Monarda didyma al eeuwenlang als thee en als medicinaal kruid. Het woord Oswego betekent in de taal van de Iroquois “de uitstortende plaats,” een verwijzing naar de waterval bij de uitmonding van de Oswego-rivier in het Ontario-meer. De plant werd Oswego tea genoemd naar deze stam.

In 1743 documenteerde de befaamde Philadelphiaanse botanicus John Bartram de plant tijdens een vredesmissie bij de Iroquois in upstate New York. Hij stuurde zaden naar Engeland, waar de plant al snel populair werd in Engelse tuinen. In Europa werd de plant “bergamot” genoemd omdat de geur van de bladeren sterk deed denken aan de bergamotvrucht, de citrusvrucht die wordt gebruikt voor de smaakgeving van Earl Grey thee.

Een bijzonder historisch weetje: na de beroemde Boston Tea Party in december 1773, waarbij Amerikaanse kolonisten een zending Engelse thee in de haven van Boston gooiden als protest tegen de Britse theebelasting, grepen de kolonisten massaal naar Oswego tea als vervanging. Monarda didyma werd symbool van de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd en stond bekend als “Liberty Tea.” In Europa werd de plant ook bekend onder de namen Gold Melissa en Indian Nettle.

De naam “bee balm” (bijenbalsem) is afkomstig van het gebruik van de plant om bijensteken te verzachten door de gekneusd bladeren op de steek te leggen. Dit gebruik is gedocumenteerd bij meerdere indianenstammen en later overgenomen door Europese kolonisten.

Inhoudsstoffen

Monarda didyma bevat een rijke samenstelling van bioactieve stoffen. De etherische olie bestaat voornamelijk uit thymol, carvacrol, p-cymeen en γ-terpineen. Thymol is ook het werkzame bestanddeel in moderne commerciële mondwaterformules. Dit maakt bergamotplant één van de weinige keukenkruiden waarvan een hoofdbestanddeel rechtstreeks terug te vinden is in een alledaags hygiëneproduct.

Afhankelijk van het chemotype kunnen ook linalool, geraniol en 1,8-cineool domineren in de etherische olie. De samenstelling varieert sterk afhankelijk van de herkomst, het groeiseizoen en de standplaats van de plant. Dit verklaart waarom Monarda didyma uit verschillende regio’s soms heel anders ruikt en smaakt.

Naast de etherische olie bevat Monarda didyma specifieke flavonoïden waaronder didymin en linarin, die kenmerkend zijn voor deze soort. Verder zijn aanwezig: rutin, hyperoside, quercitrin, luteolin en quercetin in de bladeren en bloemen. De rode bloemkleur van ‘Cambridge Scarlet’ is te danken aan monardaein, een bijzonder anthocyaanpigment dat specifiek voor Monarda didyma is gedocumenteerd. Verder bevat de plant rozemarijnzuur en looistoffen.

Een wetenschappelijk artikel van Di Vito et al. (2022) in PeerJ bevestigt de chemische samenstelling en de antioxidante en ontstekingsremmende eigenschappen van de etherische olie van Monarda didyma L.

Bergamotplant en de Earl Grey connectie

De geur van bergamotplant doet sterk denken aan de beroemde Earl Grey thee, maar er is een belangrijk verschil. Earl Grey thee dankt zijn karakteristieke smaak aan de bergamotvrucht (Citrus bergamia), een citrusvrucht uit Calabrië in Zuid-Italië. De aromatische stoffen in het blad van Monarda didyma lijken sterk op die van de bergamotvrucht in geur en smaak, vandaar de naam bergamotplant, maar het gaat om verschillende planten en verschillende aromatische verbindingen.

Dit neemt niet weg dat verse blaadjes en bloemen van bergamotplant aan thee een heerlijk citrusachtig bergamotaroma geven, volledig natuurlijk en direct uit eigen tuin. Voor theeliefhebbers is dit een verrassende en bijzondere smaakbeleving.

Eetbaarheid: soort versus cultivar

De eetbaarheid van bergamotplant geldt voor Monarda didyma als soort en daarmee ook voor de cultivar ‘Cambridge Scarlet’. Binnen het geslacht Monarda zijn niet alle soorten even geschikt voor consumptie. Monarda didyma is de soort die traditioneel culinair en medicinaal werd gebruikt door de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika en later door Europese kolonisten.

Belangrijk om te weten: de rode bloemen van Monarda didyma hebben een citrusachtig, licht kruidig aroma. De paarse en roze Monarda-soorten (voornamelijk Monarda fistulosa en hybriden) smaken meer naar oregano en zijn minder geschikt voor de zoete en citrusachtige toepassingen die in dit artikel worden beschreven. ‘Cambridge Scarlet’ combineert de sterke sierwaarde van een klassieke tuinselectie met de volle culinaire eigenschappen van Monarda didyma.

Culinaire toepassingen

Bergamotplant is een verrassend veelzijdig keukenkruid dat in Europa nog te weinig bekend is. De rode bloemen en bladeren van Monarda didyma hebben een aromatisch, citrusachtig bergamotaroma met een lichte theeachtige toon. De bladeren en bloemen zijn vers of gedroogd te gebruiken.

Kruidenthee en Oswego tea
Verse of gedroogde blaadjes en bloemen geven een heerlijke kruidenthee met een Earl Grey-achtig citrusaroma. De thee is van nature cafeïnevrij en heeft een warmend karakter. Na de Boston Tea Party van 1773 was Oswego tea de populairste theevervanger onder de Amerikaanse kolonisten. Zet de thee door verse bladeren te overgieten met heet water en vier tot vijf minuten te laten trekken. Een schijfje sinaasappel versterkt het bergamotaroma.

Desserts, bakken en Monarda suiker
De rode bloemen en bladeren van Monarda didyma passen uitstekend bij desserts en gebak. Fijngehakte blaadjes door blondies, scones of koekjes geven een verrassende bergamotdimensie. De bladeren combineren bijzonder goed met perziken en nectarines, rauw of in een sorbet of ijs. Monarda suiker, gemaakt door gedroogde bladeren fijn te malen met kristalsuiker, is een uniek smaakmaker voor gebak en desserts.

Gekristalliseerde bloemen
De scharlakenrode bloemen kunnen worden gekristalliseerd door ze te bestrijken met eiwit en te bestrooien met fijne suiker, waarna ze worden gedroogd. De gekristalliseerde bloemen zijn maanden houdbaar in een luchtdichte doos en zijn een bijzondere decoratie op taarten en desserts.

Salades, garnering en vinaigrette
De scharlakenrode bloemen zijn eetbaar en een opvallende decoratieve garnering bij salades en zomerse gerechten. Fijngehakte bladeren door een vinaigrette geven een verfijnd citrusachtig aroma. De bloemen passen ook prachtig bij kaasschotels en charcuterie.

Vis, gevogelte en wild
De bladeren van Monarda didyma passen goed bij vis, gevogelte en wild. Een marinade van appelciderazijn met bergamotbladeren geeft geroosterd vlees een bijzondere aromatische dimensie. De bloemen zijn ook verwerkt in sauzen bij geroosterd gevogelte.

Gelei, siroop en azijn
De aromatische bloemen en bladeren worden traditioneel in Noord-Amerika verwerkt in gelei en siroop. Bergamot gelei is een klassiek Amerikaans recept dat teruggaat op de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika. Bladeren in witte wijnazijn of appelciderazijn geven een verfijnde kruidenazijn die uitstekend past in saladedressings.

Frisdranken en cocktails
Een takje bergamotplant in limonade, water of een cocktail geeft een verfijnd citrusaroma. Combineer met citroen en honing voor een verfrissende zomerdrank. De rode bloemen zijn ook een bijzondere garnering bij cocktails en mocktails.

Snijbloem en potpourri
De stevige, lange stengels en de opvallende scharlakenrode bloemhoofdjes maken ‘Cambridge Scarlet’ tot een uitstekende snijbloem voor een vers boeket. De gedroogde bladeren zijn ook geschikt voor potpourri vanwege hun langdurige, aangename geur.

Van oudsher gebruik

Monarda didyma werd van oudsher door meerdere Noord-Amerikaanse indianenstammen gebruikt als medicinaal kruid. De Oswego-indianen gebruikten de plant als thee en als wondkruid. De Blackfoot-indianen gebruikten het als antiseptisch middel bij huidinfecties en wonden, wat wetenschappelijk wordt verklaard door het hoge thymolgehalte in de etherische olie. De Menominee, Ojibwa, Winnebago en Cherokee-stammen gebruikten de plant bij maag- en bronchiale klachten en bij verkoudheid.

In de Europese kruidentraditie staat bergamotplant bekend als een nervine, een kruid dat het zenuwstelsel ondersteunt. Van oudsher wordt de thee van Monarda didyma gebruikt als rustgevende drank bij spanning, angst en slaapproblemen. De thee heeft een warmend, kalmerend karakter en wordt van oudsher ook gebruikt bij spijsverteringsklachten zoals maagkramp, winderigheid en een opgeblazen gevoel.

De Shakers gebruikten de thee van oudsher bij verkoudheid en keelpijn. Andere kolonisten inhaleerden de damp van gekookte bladeren om de sinussen te verlichten. Uitwendig werden de bladeren van oudsher gebruikt als antiseptisch kompres bij huidirritaties, insectenbeten en kleine wonden.

Een bijzonder feit: Monarda didyma staat vanaf 2018 op Annex 1 van de officiële Europese Belfrit List, de lijst van botanicals die zijn toegestaan in voedingssupplementen in België, Frankrijk en Italië. De plant is niet opgenomen in de officiële lijst van medicinaal erkende planten door de EMA. Voor informatie over het gebruik van kruiden bij gezondheidsklachten verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

Bergamotplant heeft geen uitgebreide gedocumenteerde spirituele traditie zoals sommige andere inheemse Noord-Amerikaanse kruiden. Toch speelde Monarda didyma een rol in de culturele tradities van meerdere indianenstammen. De plant werd van oudsher gebruikt bij ceremoniële genezingsrituelen van de Blackfoot, Oswego en andere stammen. Het genezen van ziekten was in inheemse tradities onlosmakelijk verbonden met spirituele praktijken en gebeden.

In de moderne kruidenmagie wordt bergamotplant beschouwd als een helend, zuiverend en energie-aantrekkend kruid. Het citrusachtige, opwekkende aroma wordt gebruikt in aromatherapie en meditatieve praktijken om een heldere, positieve geest te bevorderen.

Na de Boston Tea Party in 1773 kreeg Monarda didyma ook een symbolische betekenis als “Liberty Tea,” de thee van vrijheid en verzet. Dit gaf de plant een cultureel-symbolische lading als teken van onafhankelijkheid en zelfbeschikking die tot op de dag van vandaag deel uitmaakt van de Amerikaanse volkscultuur.

Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

De scharlakenrode bloemen van ‘Cambridge Scarlet’ zijn bijzonder rijk aan nectar en trekken van juli tot augustus massaal bijen, hommels en vlinders aan. De buisvormige bloemen zijn speciaal geschikt voor langtongige hommels die de nectar vanuit de bloembuis kunnen bereiken. In Noord-Amerika trekt de plant ook kolibries aan, die zijn aangepast aan de lange, buisvormige rode bloemen.

Ook na de bloei zijn de uitgebloeide bloemhoofdjes decoratief en bieden ze schuilmogelijkheden en zaad voor nuttige insecten en vogels. Bergamotplant is daarmee een waardevolle bijdrage aan een insectvriendelijke en biodiverse tuin.

Verzorgingstips

Standplaats
Bergamotplant gedijt het best op een zonnige tot halfbeschaduwde plek. In de volle zon is de bloei het rijkst en het meest intens van kleur. Bij te veel schaduw kan de bloei verminderen en neemt de gevoeligheid voor meeldauw toe.

Bodem
Een voedzame, humusrijke en licht vochthoudende bodem met een goede doorlatendheid heeft de voorkeur. Werk bij het planten wat compost door de grond voor een snelle start. De plant verdraagt geen natte grond in de winter.

Water
Bergamotplant houdt van een regelmatig vochtige standplaats en verdraagt geen langdurige droogte. Geef voldoende water tijdens droge periodes maar vermijd wateroverlast. Een consistente bodemvochtigheid helpt ook meeldauw te voorkomen.

Bemesting
Bemest eenmaal per jaar in het voorjaar met een langwerkende organische meststof voor de beste bladkwaliteit en rijkste bloei. Niet te veel bemesten want dit bevordert weelderige groei maar vermindert het aroma.

Meeldauw
Bergamotplant kan gevoelig zijn voor meeldauw, vooral bij droge lucht en slechte luchtcirculatie. Plant op voldoende afstand van andere planten voor een goede luchtdoorstroming. Houd de bodem licht vochtig. Als de plant eenmaal meeldauw heeft gehad keert dit elk jaar terug.

Winterhardheid
Bergamotplant is goed winterhard, wat neerkomt op minimumtemperaturen van circa -34°C. Het bovengrondse deel sterft in de winter af maar de plant loopt elk voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstok. Laat de verdroogde stengels bij voorkeur staan tot het voorjaar: zij geven structuur aan de winterse tuin en bieden schuilmogelijkheden voor nuttige insecten.

Kweektips

Oogsten
Oogst blaadjes en bloemen voor culinair gebruik bij voorkeur net voor of tijdens de volle bloei, wanneer de aromatische stoffen op hun piek zijn. Blad en bloem zijn vers of gedroogd te gebruiken. De beste oogsttijd is in de ochtend.

Uitgebloeide bloemen verwijderen
Verwijder uitgebloeide bloemen regelmatig om nieuwe bloei te stimuleren en de bloeiperiode te verlengen. Laat aan het einde van het seizoen enkele bloemen uitbloeien voor winterdecoratie.

Samenplanten

Bergamotplant combineert prachtig met andere zomerbloeiende kruiden en vaste planten. De scharlakenrode bloemen vormen een bijzonder fraai kleurcontrast met paarsblauwe bloeiende soorten zoals salie en hyssop, ook verkrijgbaar bij ons.

Ook een combinatie met dropplant (Agastache) en kleine bergsteentijm (Calamintha nepeta subsp. nepeta) werkt prachtig: alle drie zijn kruidachtige vaste planten die rijkelijk bloeien in de zomer en massaal bestuivers aantrekken.

Bergamotplant houdt van een licht vochtige standplaats en combineert daardoor minder goed met droogteminnende kruiden zoals lavendel, tijm of absintalsem, die een heel andere waterhuishouding vereisen.