Brave hendrik – Blitum bonus-henricus

Wat is brave hendrik?

Brave hendrik kopen, direct van de kwekerij. Blitum bonus-henricus (L.) Rchb. is een meerjarige vaste plant uit de amarantenfamilie (Amaranthaceae) met driehoekige, pijlvormige bladeren die mild en zacht smaken, vergelijkbaar met spinazie. De plant wordt 40 tot 80 cm hoog, bloeit van mei tot juli met onopvallende groene bloempluimen en vormt stevige, bossige pollen. Brave hendrik staat op de Nederlandse Rode Lijst als zeer zeldzaam en zeer sterk in aantal afgenomen en is wettelijk beschermd door de Wet Natuurbescherming sinds 1 januari 2017. Dat betekent dat u de plant in het wild niet mag plukken of verzamelen. Als kwekerij telen en verkopen wij hem juist om bij te dragen aan het behoud van deze bijzondere erfgoedplant. Plant hem één keer en oogst jaar na jaar, vroeg in het voorjaar als vrijwel niets anders nog oogstbaar is.

De namen: Blitum bonus-henricus en Chenopodium bonus-henricus

De officieel meest actuele wetenschappelijke naam is Blitum bonus-henricus (L.) Rchb., vastgelegd in de Heukels’ Flora van Nederland, 24e druk (2020) door Duistermaat. De naam achter de haakjes vertelt de volledige wetenschappelijke geschiedenis van de plant. De L. staat voor Carl Linnaeus, die de plant in 1753 voor het eerst beschreef in zijn gezaghebbende werk Species Plantarum onder de naam Chenopodium bonus-henricus. Rchb. staat voor Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach (Leipzig, 8 januari 1793 tot Dresden, 17 maart 1879), een Duitse zoöloog en botanicus. In 1832 herplaatste hij de plant naar het geslacht Blitum in zijn publicatie Flora Germanica Excursoria, vandaar de naam Blitum bonus-henricus.

Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw werden Blitum-soorten weer ingedeeld bij het geslacht Chenopodium, waardoor de naam Chenopodium bonus-henricus L. lange tijd de standaard was. Moleculair-genetisch onderzoek heeft sindsdien aangetoond dat de plant helemaal niet thuishoort in het geslacht Chenopodium maar juist nauwer verwant is aan het geslacht Spinacia, de echte spinazie. Dat verklaart ook waarom de bladeren zo sterk op spinazie lijken en waarom brave hendrik eeuwenlang als spinazievervanging werd gebruikt. Sinds 2012 is de plant officieel teruggeplaatst in het geslacht Blitum, waarmee de naam van Reichenbach uit 1832 alsnog de geldige naam is geworden. In oudere literatuur, bij kwekerijen en op zaadverpakkingen zult u echter nog veelvuldig de naam Chenopodium bonus-henricus L. tegenkomen. Beide namen verwijzen naar dezelfde plant.

De geslachtsnaam Blitum is afgeleid van het oude Griekse blíton, een klassieke term voor een spinazieachtige plant of melde, een verwijzing naar de bescheiden volksgroente die de plant altijd is geweest. De geslachtsnaam Chenopodium is samengesteld uit het Griekse chēn (gans) en podion (voetje), een verwijzing naar de onderste stengelbladeren die op een ganzenpootje lijken. De soortnaam bonus-henricus is Latijn voor “goede Hendrik” en vertelt een fascinerend verhaal dat teruggaat tot de Germaanse mythologie.

Het verhaal achter de naam: goede kobolden en vergeten koningen

De naam “brave hendrik” heeft meerdere verklaringen en de exacte herkomst is niet met zekerheid vastgesteld. De meest gedocumenteerde verklaring gaat terug tot de Germaanse volkscultuur. In de oud-Duitse mythologie werden de krachten van planten soms toegeschreven aan geesten, elfen of kobolden, die in het Duits Heinrich of Heinz werden genoemd, aldus de taal- en letterkundige Jacob Grimm (ja, die van de Gebroeders Grimm). Als een plant goede, heilzame eigenschappen had, sprak men van een Guter Heinrich. Als een plant schadelijke gevolgen had, sprak men van een Böser Heinrich. Kobolden werden in de oud-Duitse cultuur steevast afgebeeld met ganzenvoeten, en werden daardoor in verband gebracht met planten uit de ganzenvoetfamilie, waar brave hendrik deel van uitmaakt. Brave hendrik groeide van oudsher rondom boerderijen, mesthopen en kippenhokken, precies de plekken waar kobolden in de volksoverlevering de wacht hielden. Omdat brave hendrik zo bruikbaar was als groente, moest het hier wel gaan om een brave, goede kobold.

Een tweede verklaring leidt de naam af van Heimrich, waarbij “Hein” van “Heim” (woonstede) betekent en “rich” eetbaar of rijk betekent. Een lekker en gezond gewas dat dicht bij huis groeide, aldus deze verklaring. De naam bonus-henricus werd al voor Linnaeus gebruikt in 16e-eeuwse kruidenboeken. Otto Brunfels vermeldde de plant onder de naam Guter Heinrich in zijn Contrafayt Kreüterbuch uit 1532, en Hieronymus Bock gebruikte diezelfde naam in 1534. De naam diende onder meer om de plant te onderscheiden van de giftige Böser Heinrich, de bijnaam van het bosbingelkruid (Mercurialis perennis).

De Engelse naam Good King Henry heeft een eigen geschiedenis. Vermoedelijk hebben de Engelsen de “King” zelf toegevoegd om de plant meer aanzien te geven in hun land. Eén theorie verbindt de naam met Henri IV van Frankrijk (1553 tot 1610), de goede koning Henri, naar wie de Fransen de plant bon-henri noemden. Een Franse schrijver tekende ooit op dat de herinnering aan de goedheid van Henri IV door de brave hendrik langer zou voortleven dan het bronzen standbeeld op de Pont Neuf in Parijs. De naam bonus-henricus bestond echter al vóór al deze koningen leefden, wat bewijst dat de mythologische verklaring vermoedelijk de oudste is. Opvallend is dat er naast de brave hendrik ook een “boze hendrik” bestaat: de bijnaam van het giftige bosbingelkruid (Mercurialis perennis), dat op het eerste gezicht wat lijkt op brave hendrik maar volstrekt niet verwant is en gevaarlijk giftig is. De twee zijn gelukkig ook uiterlijk goed van elkaar te onderscheiden.

Nederlandse en internationale benamingen

In het Nederlands zijn brave hendrik en algoede ganzevoet gangbare namen. Verouderde volksnamen zijn bospinazie, arum en kalfsvoet. In het Engels staat de plant bekend als good King Henry, poor man’s asparagus, Lincolnshire spinach, Lincolnshire asparagus, perennial goosefoot, English mercury, markery en smearwort. Die laatste naam verwijst naar het gebruik van de bladeren als zalf bij huidwonden. In het Duits Guter Heinrich, wilder Spinat, Fette Henne en Saublätter. De naam Fette Henne (vette hen) verwijst naar het gebruik van de zaden in Duitsland om kippen vet te mesten. In het Frans bon-henri, ansérine bon-henri, chénopode bon-henri en épinard sauvage. In het Spaans espárrago de los pobres (asperge van de arme man) en espinaca de Lincolnshire. In het Italiaans buon-enrico en bono enrico.

Herkomst en verspreiding

Brave hendrik is inheems in Midden- en Zuid-Europa. Volgens Kew Gardens is het verspreidingsgebied van de soort Europa. De plant groeit van nature op stikstofrijke, bewerkte grond rondom boerderijen, mesthopen, kippenhokken en andere door mensen beïnvloede plekken. Hij werd al eeuwenlang door mensen geteeld en verspreid door heel Europa als volksgroente. In Groot-Brittannië is de plant in de Romeinse tijd geïntroduceerd. In Nederland staat de plant op de Rode Lijst als zeer zeldzaam en zeer sterk in aantal afgenomen, met name doordat er steeds minder stikstofrijke groeiplaatsen zijn rondom boerderijen. De plant is wettelijk beschermd door de Wet Natuurbescherming sinds 1 januari 2017.

Een echte volksgroente met een rijke geschiedenis

Brave hendrik was ooit de groente van het gewone volk. Eeuwenlang stond hij in vrijwel elke moestuin bij boerderijen en boerenwoningen, een betrouwbare en jaarlijks terugkerende bron van vers groen in het voorjaar. De naam “poor man’s asparagus” en “Lincolnshire spinach” vertellen hoe belangrijk de plant was als goedkope, makkelijk toegankelijke groente. In het graafschap Lincolnshire in Engeland was de plant zo populair dat hij er zijn naam aan gaf. De plant was de eerste verse groente van het jaar, te oogsten precies in de periode die de Engelsen de “hungry gap” noemden: de lentemaanden waarin de wintervoorraden op waren maar de zomeroogst nog op zich liet wachten. Hij verloor zijn populariteit pas na 1950, toen spinazie en snijbiet hem verdrongen uit de moestuin. De Vlaming Rembert Dodoens beschreef de plant in zijn Cruydeboeck van 1554 en prees hem om zijn laxerende werking en wondhelende eigenschappen. Het Herball van John Gerard, in de herziene editie van Thomas Johnson uit 1636, beschrijft hem als “English Mercury of Good Henry of All Good”. Steven Blankaart noemde hem in zijn Nederlandtsen Herbarius van 1698 “van gedaante de Spinagie oft Suuring gelyk”.

Culinaire toepassingen

Brave hendrik is een van de meest veelzijdige eetbare planten die u in uw moestuin kunt hebben. Vrijwel alle delen van de plant zijn eetbaar. Let op: de onderkant van de bladeren is enigszins korrelig van structuur. Was de bladeren altijd grondig voor gebruik.

Blad als spinazie: De jonge bladeren worden bereid zoals spinazie: kort blancheren of sauteren in wat boter. De smaak is mild en zacht, iets kruidiger dan gewone spinazie. Rauw zijn de bladeren licht bitter maar die bitterheid verdwijnt vrijwel volledig bij verhitting. Hele jonge blaadjes zijn ook rauw te gebruiken in gemengde salades. Let op: de geplukte bladeren zijn maar één dag houdbaar. Verwerk ze zo snel mogelijk na de oogst.

Jonge scheuten als asperge: De jonge scheuten die in het vroege voorjaar uit de grond komen zijn het lekkerste deel van de plant. U kunt ze bleken door ze af te dekken met een omgekeerde emmer of een bleekpot. Schil de scheuten dun en kook ze in lichtgezouten water gedurende acht minuten. Serveer met gesmolten boter, net als asperges. Het is precies om deze reden dat de plant in Engeland “poor man’s asparagus” werd genoemd.

Bloemknoppen als broccoli: De kleine groene bloemknoppen kunnen worden bereid zoals broccoli. De bloemstelen kunnen ook in hun geheel kort worden gebakken en gegeten als asperges.

In soepen en stoofgerechten: Brave hendrik is lekker in combinatie met andere groenten in soep, stoofschotels of pasta. Voeg hem toe aan het einde van de bereiding zodat de smaak behouden blijft.

Zaden: De kleine zaden van brave hendrik zijn eetbaar en kunnen worden vermalen en vermengd met bloem bij het bakken van brood. Week de zaden een nacht in water en spoel ze goed af voor gebruik om de saponinen te verwijderen.

Van oudsher gebruik

Brave hendrik werd van oudsher ook in de volksgeneeskunde gebruikt. De bladeren werden als zalf of fijngemaakt aangebracht op huidwonden en huidaandoeningen, wat de Engelse naam “smearwort” verklaart. Van oudsher werden ook de wortels gebruikt bij hoest bij schapen. In Duitsland werden de zaden gebruikt om kippen vet te mesten. De plant bevat ijzer, vitamine C, oxaalzuur en saponine. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Ecologische waarde

Brave hendrik is een waardevolle plant voor de biodiversiteit. Hij is een waardplant voor meerdere soorten nachtvlinders, waaronder de meldedwergspanner (Eupithecia sinuosaria), de groente-uil (Lacanobia oleracea), de meldevlinder (Trachea atriplicis) en de kajatehoutspanner (Pelurga comitata). De onopvallende groene bloemen trekken bijen en zweefvliegen aan. De plant wordt niet snel aangevallen door slakken of bladluizen, wat hem extra waardevol maakt in de ecologische moestuin. Door zijn robuuste wortelstelsel draagt de plant bij aan een gezonde bodemstructuur. Hij kan ook worden ingezet als eetbaar haagje om vakken in de moestuin af te bakken voor gewasroulatie.

Verzorgingstips

Water: Brave hendrik houdt van een vochtige bodem maar verdraagt ook droogte zodra hij goed geworteld is. Geef regelmatig water in droge periodes, met name in het eerste jaar na aanplant.

Bodem: De plant gedijt het best op een voedselrijke, stikstofrijke, goed doorlatende bodem. Een jaarlijkse toevoeging van compost of oude mest in de herfst geeft de beste resultaten. De plant verdraagt ook schralere grond maar groeit dan minder krachtig.

Standplaats: Volle zon tot halfschaduw. Brave hendrik groeit ook goed in de schaduw onder bomen en is daarmee bruikbaar voor de plekken in de moestuin of het voedselbos waar weinig anders wil groeien.

Penwortel: Brave hendrik heeft een penwortel. Plant hem daarom op een vaste plek waar hij niet verplaatst hoeft te worden. In een pot gaat de opbrengst sterk achteruit vanwege de beperkte ruimte voor de penwortel.

Snoeien: Verwijder af en toe de uitgebloeide bloemstengels om te voorkomen dat de plant zich te sterk uitzaait. Laat een paar bloemstengels staan als u verspreiding in de tuin juist wilt stimuleren.

Winterhard: Brave hendrik is volkomen winterhard en heeft geen bescherming nodig. Hij sterft bovengronds af in de winter en loopt elk voorjaar betrouwbaar en vroeg opnieuw uit.

Kweektips

Oogsten: Oogst de jonge bladeren het hele groeiseizoen door. De jonge scheuten oogst u in het vroege voorjaar zodra ze uitkomen. Verwerk de geoogste bladeren en scheuten direct want ze zijn maar één dag houdbaar.

Plantafstand: Houd een plantafstand aan van 50 bij 50 cm zodat de plant voldoende ruimte heeft om uit te groeien.

Samenplanten

Brave hendrik combineert prachtig met andere vaste groenten en kruiden in de moestuin, de permacultuur tuin of het voedselbos. Goede combinaties zijn Chinese bieslook (Allium tuberosum), oerprei en eeuwig moes, alle ook verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl. Ook bieslook (Allium schoenoprasum) en duizendblad (Achillea millefolium) passen goed bij brave hendrik. Door zijn vroege uitloop in het voorjaar vult hij het groeiseizoen aan op een moment dat weinig andere groenten al oogstbaar zijn.