Zilverbonte citroentijm – Thymus x citriodorus ‘Silver Queen’

Wat is zilverbonte citroentijm ‘Silver Queen’?

Zilverbonte citroentijm kopen, direct van de kwekerij: Thymus x citriodorus ‘Silver Queen’ is een compacte, groenblijvende vaste plant uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae) met kleine, donkergroene, eivormige blaadjes omzoomd door een sierlijke zilverwitte rand. De plant bereikt een hoogte van 20 tot 25 centimeter en groeit bossig en laagblijvend.

Van juni tot augustus staat ‘Silver Queen’ in bloei met talrijke kleine lilaroze bloempjes in ronde bloemhoofdjes die bijen en vlinders naar de tuin lokken. Zowel het blad als de bloemen zijn eetbaar. De bladeren geven bij aanraking een onmiskenbare frisse citroengeur af die de tuin, het terras of de keuken onmiddellijk tot leven wekt.

Het bijzondere aan ‘Silver Queen’ is de combinatie van sierwaarde en culinaire waarde. De zilverwitte bladrand geeft de plant het hele jaar door een sierlijke uitstraling, terwijl de frisse citroengeur van het blad hem onmisbaar maakt in de keuken. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Thymus x citriodorus ‘Silver Queen’ en al zijn benamingen

De geslachtsnaam Thymus is afgeleid van het Griekse woord thumos, wat zowel “moed” als “rook” of “geur” kan betekenen. De verwijzing naar moed gaat terug op de middeleeuwse traditie waarbij ridders tijm als symbool van moed droegen in de strijd. De verwijzing naar rook slaat op het gebruik van tijm als wierook in de Griekse en Egyptische oudheid. De soortnaam citriodorus is Latijn voor “citroengeurend” en beschrijft precies wat de plant belooft. De cultivarnaam ‘Silver Queen’ verwijst naar de sierlijke zilverwitte bladrand die deze selectie onderscheidt van andere citroentijmvariëteiten.

De officiële naam Thymus x citriodorus, met de x als teken van een hybride, heeft een interessante botanische geschiedenis. Lang werd aangenomen dat citroentijm een hybride was van Thymus pulegioides en Thymus vulgaris. Recente DNA-analyses suggereren echter dat Thymus citriodorus vermoedelijk een aparte soort is die al in 1811 voor het eerst werd beschreven door Schreber in zijn Fl. Erlang. 2: 17 (1811). POWO/Kew hanteert nog altijd de x-naam als hybride. In oudere literatuur en synoniemenlijsten treft u de plant ook aan als Thymus fragrantissimus, Thymus serpyllum citratus en Thymus serpyllum citriodorum.

Een bijzonder kenmerk van ‘Silver Queen’ dat u als tuinier goed moet kennen: de bonte bladeren hebben van nature de neiging om terug te groeien naar volledig groen. Knip groene scheuten direct weg zodra u ze ziet, dan behoudt de plant zijn sierlijke zilverkleur. De afgeknippen groene scheuten zijn overigens uitstekend bruikbaar in de keuken.

In Nederland en België: zilverbonte citroentijm, citroentijm, zilvergroene citroentijm. In het Engels: silver queen lemon thyme, lemon thyme. In het Duits: Silber-Zitronenthymian, Zitronen-Thymian. In het Frans: thym citron, thym citronné. In het Spaans: tomillo limón plateado. In het Italiaans: timo limone. In het Zweeds: citrontimjan. In het Pools: tymianek cytrynowy. In het Russisch: тимьян лимонный (timyan limonniy).

Officiële documentatie

Thymus x citriodorus (Pers.) Schreb. is als geaccepteerde naam opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. POWO/Kew bevestigt het inheemse verspreidingsgebied als “SW. Europe” en beschrijft de plant als hybride van Thymus pulegioides en Thymus vulgaris. De eerste publicatie dateert uit 1811: A.F. Schweigger en F. Koerte, Fl. Erlang. 2: 17 (1811).

Herkomst en verspreiding

Citroentijm is vermoedelijk inheems in Zuidwest-Europa en wordt al eeuwenlang breed geteeld in het Middellandse Zeegebied. De plant gedijt van nature op zonnige, droge, rotsachtige plaatsen met een goed doorlatende, schrale bodem. Vanuit zijn Mediterrane thuisgebied heeft citroentijm zich via kloostertuinen, kruidentuinen en de keukens van heel Europa verspreid.

De cultivar ‘Silver Queen’ is specifiek geselecteerd op zijn opvallende zilverbonte bladkleur en is tegenwoordig een van de populairste sierlijke citroentijmvariëteiten in Europa. De cultivar is winterhard in Nederland en gedijt uitstekend in de Nederlandse tuin- en klimaatomstandigheden.

Geschiedenis

De geschiedenis van citroentijm is nauw verbonden met de geschiedenis van het geslacht Thymus als geheel, dat al meer dan tweeduizend jaar door de mensheid wordt gebruikt. De Egyptenaren gebruikten tijm bij het balsemen van farao’s vanwege de conserverende en antiseptische eigenschappen. De Grieken brandden tijm als wierook in tempels, een gebruik dat verwijst naar de etymologie van de naam: thumos als rook- of geurofferande.

In de middeleeuwen was tijm een onmisbaar kruid in de kloostertuin. Citroentijm werd als een bijzondere, verfijnde variant van gewone tijm beschouwd vanwege zijn frisse citroengeur. In 1798 beschreef Nicholas Culpeper in zijn English Physician and Complete Herbal het gebruik van citroentijm bij longklachten en slijmvorming. Dit is de vroegste bekende Engelse beschrijving van het gebruik van citroentijm als medicinaal kruid.

Een bijzonder historisch weetje: in de middeleeuwen borduurden Engelse edelvrouwen een tijmtakje op de kledij of het harnas van hun ridders als ze ten strijde trokken. Tijm gold als symbool van moed en heldhaftigheid, en men geloofde dat het dragen van tijm de ridder sterker en moediger maakte in de strijd. Dit gebruik is door meerdere historische bronnen bevestigd.

Inhoudsstoffen

De volgende informatie geldt voor Thymus x citriodorus als soort en daarmee ook voor de cultivar ‘Silver Queen’. Citroentijm onderscheidt zich van gewone tijm (Thymus vulgaris) door een heel andere samenstelling van de etherische olie. Waar gewone tijm rijk is aan thymol en carvacrol, bevat citroentijm voornamelijk geraniol, linalool, citral en citronellol. Deze stoffen zijn verantwoordelijk voor de frisse, heldere citroengeur van het blad.

Geraniol en citral zijn de twee meest kenmerkende stoffen in de etherische olie van citroentijm. Citral is ook het hoofdbestanddeel van citroengras en geeft de typische citroengeur. Geraniol geeft een zachtere, bloemige citrusnoot. Naast de etherische olie bevat citroentijm flavonoïden, rozemarijnzuur, looistoffen en mineralen waaronder ijzer, calcium en vitamine C.

Een wetenschappelijk artikel van Ntalli et al. (2020) in Molecules bevestigt de antimicrobiële en biologische activiteiten van Thymus citriodorus en de rijke samenstelling van de etherische olie.

Zilverbonte citroentijm in de keuken

De culinaire toepassingen hieronder gelden voor Thymus x citriodorus als soort en daarmee volledig voor de cultivar ‘Silver Queen’. De bladeren van ‘Silver Queen’ geven een frisse citroensmaak aan gerechten zonder de bitterheid die soms met gewone citroen geassocieerd wordt. Dit maakt de plant bijzonder veelzijdig in de keuken. Voeg de verse blaadjes toe aan het einde van de bereiding om het aroma optimaal te bewaren.

Vis en zeevruchten
Citroentijm is een klassieke begeleider van vis, garnalen en mosselen. De frisse citroengeur versterkt de smaak van zeevruchten op een natuurlijke manier zonder ze te overstemmen.

Gevogelte en vlees
Fijngehakte blaadjes in een marinade voor kip, kalkoen of lam geven een aromatische, lichte citrusnoot. Ook uitstekend verwerkt in vullingen voor gevogelte.

Salades en dressings
Verse blaadjes geven een verrassende frisse toon aan zomerse salades en vinaigrettes. De bloemen zijn eveneens eetbaar en sierlijk als garnering.

Bouquet garni en herbes de Provence
Citroentijm is een klassiek ingrediënt in de Franse bouquet garni en herbes de Provence, twee van de meest bekende kruidencombinaties uit de Mediterrane keuken.

Kruidenthee
Een handjevol verse of gedroogde blaadjes in heet water geeft een heerlijke aromatische kruidenthee met een zachte citroensmaak. Voeg naar smaak wat honing toe.

Desserts en bakken
Fijngehakte blaadjes in citroentaart, koekjes of scones geven een bijzondere aromatische diepte die gewone citroen niet kan evenaren.

Potpourri en aromatherapie
De gedroogde blaadjes van ‘Silver Queen’ bezitten een aangename, langdurig aanhoudende citroengeur en worden al eeuwenlang gebruikt in potpourri en kruidenkussens.

Van oudsher gebruik

De volksmedische geschiedenis hieronder geldt voor het geslacht Thymus in het algemeen en voor Thymus x citriodorus in het bijzonder. Citroentijm werd in 1798 beschreven door Nicholas Culpeper als middel bij longklachten en om slijm te verdrijven. Van oudsher werd citroentijm in de volksgeneeskunde van het Middellandse Zeegebied en Noord-Europa gebruikt als aromatisch, reinigend en antiseptisch kruid. De plant werd van oudsher gebruikt bij verkoudheid, hoest en keelpijn. Uitwendig werd een extract van oudsher gebruikt bij kleine wonden en huidirritaties vanwege de antiseptische eigenschappen.

Wat voor gewone tijm geldt, geldt grotendeels ook voor citroentijm: beide bevatten antiseptische en antimicrobiële stoffen, al verschilt de samenstelling van de etherische olie. Citroentijm heeft door zijn hogere geraniol- en linaloolgehalte een zachtere werking dan gewone tijm met thymol als hoofdbestanddeel. Citroentijm is daardoor milder en wordt in de aromatherapie vaker aanbevolen voor gebruik bij kinderen en zwangere vrouwen dan thymoltijm. Voor specifiek gebruik bij gezondheidsklachten verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

De spirituele traditie hieronder geldt voor het geslacht Thymus in het algemeen en is ook van toepassing op zilverbonte citroentijm. In het oude Griekenland werd tijm geassocieerd met de liefdesgodin Aphrodite en gebruikt als rookoffer in tempels. Vrouwen droegen tijm in hun haar als symbool van schoonheid en aantrekkelijkheid. De Egyptenaren gebruikten tijm bij het balsemen als reinigend en conserverend kruid.

In de middeleeuwen stond tijm bekend als kruid van moed, bescherming en kracht. Engelse edelvrouwen borduurden tijmtakjes op de kledij van ridders die ten strijde trokken. Tijm werd boven deuren gehangen ter bescherming van het huis en werd verbrand om de lucht te zuiveren, vooral tijdens pesttijden. Schotse hooglanders dronken thee van wilde tijm om kracht en moed te putten en nachtmerries te voorkomen, een gebruik dat door meerdere historische bronnen is bevestigd.

In de moderne kruidenmagie staat tijm bekend als een kruid van bescherming, reiniging, moed en positieve energie. De frisse citroengeur van zilverbonte citroentijm wordt in de aromatherapie gebruikt om de geest te verhelderen en vermoeidheid te verminderen. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

De kleine lilaroze bloempjes van ‘Silver Queen’ zijn rijkelijk aanwezig van juni tot augustus en zijn een ware magneet voor bijen, hommels en vlinders. De plant bloeit lang en biedt bestuivers gedurende de zomer een betrouwbare nectarbron. De krachtige geur van het blad houdt sommige insecten en plaagdieren op afstand, wat hem ook tot een nuttige begeleidingsplant in de moestuin maakt.

Door zijn lage, compacte groeiwijze is ‘Silver Queen’ ook geschikt als randplant in de border of rotstuin. Dicht aangeplant, zo’n 9 planten per vierkante meter, kan de plant een dicht tapijt vormen dat open bodem bedekt en onkruid onderdrukt. Dit is echter anders dan de echte kruiptijm (Thymus serpyllum) die specifiek als bodembedekker wordt gebruikt vanwege zijn nog lagere en meer kruipende groeiwijze.

Verzorgingstips

Water
‘Silver Queen’ is droogtetolerant en houdt helemaal niet van natte voeten. Geef spaarzaam water en laat de bovenste laag grond tussen de gietbeurten drogen. Natte grond in de winter is de grootste bedreiging voor de plant.

Bodem
Een goed doorlatende, schrale tot matig voedselrijke, bij voorkeur licht kalkrijke bodem heeft de voorkeur. Op te voedselrijke grond groeit de plant lang en slap en verliest hij zijn compacte vorm. Meng bij zware kleigrond zand of grind door de aanplantgrond voor betere doorlatendheid.

Zilverkleur behouden
Knip groene scheuten direct weg zodra u ze ziet. Dit is het meest effectieve middel om de sierlijke zilverkleur van het blad te behouden. Een regelmatige lichte snoei na de bloei houdt de plant compact en fris.

In een pot
‘Silver Queen’ groeit uitstekend in een pot of bloembak op het terras of balkon. Gebruik een pot met goede drainagegaten en een luchtige potgrond gemengd met wat grof zand. Bij strenge vorst de pot naar een beschutte plek brengen.

Winterhardheid
‘Silver Queen’ is winterhard in normale Nederlandse winters. Bij uitzonderlijk strenge of langdurige vorstperiodes is een lichte afdekking met stro of vliesdoek aan te raden, met name als de plant in een pot staat. Zorg altijd voor een droge standplaats in de winter want langdurig natte grond is schadelijker dan kou.

Kweektips

Standplaats
Volle zon is ideaal voor de sterkste geur, smaak en de rijkste bloei. De plant verdraagt ook lichte halfschaduw, maar de geur en smaak zijn dan minder uitgesproken en de groei iets trager.

Oogsten
Knip de blaadjes het hele jaar door naar behoefte. Oogst bij voorkeur in de ochtend wanneer de etherische oliën het sterkst zijn. Knip nooit meer dan een derde van de plant in één keer terug zodat de plant voldoende kracht houdt om snel bij te groeien.

Snoeien
Knip de plant na de bloei licht terug om verhouting te beperken en de plant compact en vitaal te houden. Snoei nooit te diep in het oude hout want dat herstelt moeilijk.

Samenplanten

‘Silver Queen’ combineert prachtig met andere droogtetolerante mediterrane kruiden die dezelfde zonnige, droge standplaats verkiezen. Mooie combinaties zijn mogelijk met rozemarijn (Salvia rosmarinus), paarse salie (Salvia officinalis ‘Purpurascens’) en lavendel (Lavandula angustifolia), alle ook verkrijgbaar bij ons.

Door zijn lage, compacte groeiwijze is ‘Silver Queen’ ideaal als randplant voor de border, in de rotstuin of langs paden. De zilverbonte bladkleur contrasteert mooi met de donkergroene bladeren van de meeste andere kruiden en geeft de kruidentuin extra sierwaarde het hele jaar door.