Look-zonder-look – Alliaria petiolata

Wat is look-zonder-look?

Look-zonder-look kopen, direct van de kwekerij. Alliaria petiolata (M.Bieb.) Cavara & Grande is een inheemse tweejarige plant uit de kruisbloemenfamilie (Brassicaceae), de familie van kool, mosterd en rucola. De plant heeft hartvormige, grof getande bladeren die bij wrijving onmiskenbaar naar knoflook ruiken. Niet alleen de bladeren maar ook de bloemen, zaden en wortels verspreiden deze typische knoflookgeur. Toch is look-zonder-look botanisch gezien geen familie van knoflook of ui. Vandaar de naam: het ruikt naar look maar heeft geen lookbol. In het eerste jaar vormt de plant een laag bladrozet. In het tweede jaar schiet een bloeistengel omhoog tot 40 tot 110 cm hoog met kleine witte bloemen in losse trossen die van april tot juni bloeien. Zowel blad, bloem, jonge zaden als wortel zijn eetbaar.

Het oudste keukenkruid van Nederland

Look-zonder-look heeft een van de langste aantoonbare gebruiksgeschiedenissen van alle Europese keukenkruiden. Bij archeologische opgravingen in Denemarken en Duitsland zijn resten van look-zonder-look gevonden in kleipotten van jagers-verzamelaars daterend van ongeveer 6100 voor Christus. Dit maakt de plant tot een van de oudste gedocumenteerde keukenkruiden van Europa en vrijwel zeker het oudste keukenkruid dat in Nederland werd gebruikt. Rond 1860 namen Nederlandse en Belgische emigranten look-zonder-look mee als keukenkruid en medicinale plant naar Noord-Amerika, waar de plant inmiddels zo sterk is ingeburgerd dat hij daar als invasieve soort wordt beschouwd.

Naam en documentatie

De wetenschappelijke naam Alliaria petiolata werd definitief vastgelegd door de botanici Cavara en Grande. De naam verwijst naar twee kenmerken: Alliaria is afgeleid van Allium, het geslacht van knoflook en ui, vanwege de knoflookachtige geur. Petiolata betekent gesteeld in het Latijn en verwijst naar de gesteelde bladeren van het wortelrozet, wat ongebruikelijk is want bladeren van een wortelrozet zijn normaal gesproken ongesteeld. De plant staat ook bekend onder de synoniemen Alliaria officinalis en Sisymbrium alliaria. De naam officinalis in het synoniem Alliaria officinalis verwijst naar de vroegere erkenning als medicinale plant in de kloosterapotheken. De Nederlandse naam look-zonder-look werd al in de 16e eeuw gebruikt en is sindsdien onveranderd gebleven, een bewijs van hoe treffend de naam de plant beschrijft.

Nederlandse en internationale benamingen

Look-zonder-look staat in het Nederlands ook bekend als look-zonder-lookbol en knoflookkers. In het Engels: garlic mustard of hedge garlic. In het Duits: Knoblauchsrauke of Gewöhnliche Knoblauchsrauke. In het Frans: alliaire officinale of herbe aux aulx, wat kruid van de knofloken betekent. In het Italiaans: alliaria. In het Spaans: hierba del ajo.

Look-zonder-look als fopplant

Look-zonder-look staat bekend als een echte fopplant. Wie een blad kneuzt en ruikt, denkt onmiddellijk aan knoflook en begint te zoeken bij het geslacht Allium, de familie van knoflook, ui en prei. Maar look-zonder-look hoort helemaal niet in die familie thuis. De plant behoort tot de kruisbloemenfamilie (Brassicaceae), dezelfde familie als witte kool, broccoli, spruitjes, mosterd en rucola. Dit maakt look-zonder-look botanisch gezien een koolsoort met een knoflooksmaak, een unieke combinatie die nergens anders in de plantenwereld voorkomt. De lichte mosterdsmaak die naast de knoflooksmaak aanwezig is, verraadt de familieband met mosterd en rucola.

Vitamine C-gehalte

Look-zonder-look is niet alleen smakelijk maar ook bijzonder voedingsrijk. Rauw blad van look-zonder-look bevat circa 261 mg vitamine C per 100 gram, wat aanzienlijk meer is dan broccoli met 93 mg per 100 gram. Dit maakt look-zonder-look een van de rijkste vitamine C-bronnen in de Nederlandse wilde flora. In de tijd voor de ontdekking van tropisch fruit was look-zonder-look dan ook een belangrijke vitamine C-bron voor de bevolking in het vroege voorjaar, wanneer weinig andere verse groenten beschikbaar waren.

Culinaire toepassingen

Salades: Jonge verse bladeren geven een verfijnde knoflook-mosterdsmaak aan salades. Gebruik met mate want de smaak is uitgesproken. De bladeren zijn het zachtst en mildst van smaak in het vroege voorjaar.

Pesto: Look-zonder-look is een uitstekende basis voor een knoflookpesto. Vervang de basilicum gedeeltelijk of volledig door jonge look-zonder-lookbladeren voor een verrassende, verfijnde variant op klassieke pesto.

Soepen en sauzen: Fijngehakte bladeren geven soepen en sauzen een subtiele knoflooksmaak zonder de scherpte van rauwe knoflook. Voeg het blad kort voor het opdienen toe voor de beste smaak.

Bloemen als garnering: De kleine witte bloemen zijn eetbaar en een fijne garnering bij salades en lentegerechten. Ze hebben een mildere knoflooksmaak dan de bladeren.

Zaden als kruidenzout: De gedroogde zaden kunnen worden gebruikt voor het maken van kruidenzout of als vervanger van mosterd- of knoflookzaad in marinades en dressings.

Wortel: De wortel heeft een sterke mierikswortelachtige smaak en kan worden gebruikt als vervanger van mierikswortel of knoflook in sauzen en dressings.

Traditioneel medicinaal gebruik

Look-zonder-look werd van oudsher in de volksgeneeskunde gebruikt bij verkoudheden, reumatische klachten, jicht en slecht helende wonden. Een aftreksel werd gebruikt bij astma, diarree en darmklachten. De plant heeft een gedocumenteerde antiseptische werking die het gebruik bij wonden verklaart. De plant is echter niet opgenomen in de officiële lijst van medicinaal erkende planten. Voor informatie over het gebruik van kruiden bij gezondheidsklachten verwijzen wij u naar een erkend herborist of arts.

Ecologische waarde

Look-zonder-look is de enige waardplant in Nederland voor het Oranjetipje (Anthocharis cardamines), een beschermde dagvlinder die herkenbaar is aan de oranje vleugelpunten van het mannetje. Het vrouwtje zet haar eitjes uitsluitend af op look-zonder-look en enkele andere kruisbloemigen. Door look-zonder-look in uw tuin te planten draagt u direct bij aan het voortbestaan van deze bijzondere vlinder. Daarnaast trekken de witte bloemen diverse bijen, hommels en zweefvliegen aan als vroege voedselbron in het voorjaar.

Verzorgingstips

Water: Look-zonder-look houdt van een matig vochtige standplaats. De plant verdraagt zowel drogere als nattere bodems maar gedijt het best op een licht vochtige, goed doorlatende grond.

Bodem: Een voedselrijke, humusrijke en goed doorlatende bodem heeft de voorkeur. De plant groeit ook goed op kalkrijke bodems langs muren en heggen.

Bemesting: Look-zonder-look heeft weinig extra bemesting nodig op een redelijk voedselrijke bodem.

Kweektips

Standplaats: Look-zonder-look groeit het beste op een halfschaduwrijke tot schaduwrijke standplaats. De plant gedijt uitstekend langs bosranden, onder struiken en op beschaduwde plekken langs heggen en muren.

Tweejarige cyclus: In het eerste jaar vormt de plant een bladrozet waarvan de bladeren al eetbaar zijn. In het tweede jaar schiet de bloeistengel omhoog en bloeit de plant van april tot juni. Na de bloei en zaadvorming sterft de plant af. Dankzij het gemakkelijke uitzaaien blijft de plant zichzelf verjongen.

Winter: Look-zonder-look is goed winterhard. Het rozet blijft groen door de winter en biedt daarmee vroeg in het voorjaar al eetbare bladeren.

Samenplanten

Look-zonder-look combineert prachtig met andere inheemse schaduwminnende kruiden zoals knikkend nagelkruid (Geum rivale) en adderwortel (Persicaria bistorta), beide verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl. De witte bloemen geven een luchtige, lentse sfeer aan schaduwrijke borders en bostuinen.