Brandkruid – Phlomis russeliana

Wat is brandkruid?

Brandkruid kopen, direct van de kwekerij. Phlomis russeliana (Sims) Lag. ex Benth. is een meerjarige vaste plant uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae) met grote, hartvormige, viltig behaarde grijsgroene bladeren en sierlijke gele bloemen die in opvallende kransen om de stengels staan. De bloemstengels kunnen tot 80 tot 100 cm hoog worden en geven de plant een bijzondere etageachtige structuur die uniek is in de plantenwereld. Van juni tot september bloeit brandkruid uitbundig en trekt het bijen en hommels bij bosjes. Na de bloei vormen zich decoratieve zaaddozen die de hele herfst en winter aan de stengels blijven hangen en de plant ook in het koude seizoen een prachtig wintersilhouet geven. Het grote viltige blad blijft ook in de winter grotendeels groen en bedekt de bodem als een dichte tapijt dat onkruid onderdrukt. Brandkruid is droogtetolerant, onderhoudsarm en jaarrond aantrekkelijk.

De naam: Phlomis russeliana (Sims) Lag. ex Benth.

De volledige wetenschappelijke naam is Phlomis russeliana (Sims) Lag. ex Benth. De plant werd voor het eerst beschreven door de Engelse arts en botanicus John Sims (1749-1831), die van 1799 tot 1827 hoofdredacteur was van het gezaghebbende Curtis’s Botanical Magazine. Hij publiceerde de naam in 1825 als Phlomis lunariifolia var. russeliana, beschrijvend op basis van een exemplaar dat werd gekweekt in de botanische tuinen van Kew in Londen. Daarna werd de soort geldig gepubliceerd door de Spaanse botanicus Mariano Lagasca y Segura en de Engelse botanicus George Bentham in diens standaardwerk Labiatarum genera et species uit 1833, vandaar de afkorting Lag. ex Benth.

Er is een interessante naamkwestie rondom de soortnaam russeliana. Sims koos deze naam als eerbetoon aan de Schotse arts, botanicus en natuuronderzoeker Dr. Alexander Russell (1715-1768), auteur van het befaamde werk The Natural History of Aleppo uit 1756. Sims verward bij zijn beschrijving echter de plant met een verwante soort die door Russell was geïllustreerd uit Syrië. Sommige bronnen verbinden de naam ook met John Russell (1766-1839), de 6e hertog van Bedford en een vooraanstaand plantenliefhebber van zijn tijd. De naam russeliana is sindsdien ongewijzigd gebleven en eert in ieder geval de traditie van botanisch onderzoek in het Nabije Oosten.

De geslachtsnaam Phlomis is afgeleid van het Griekse phlogmos, wat “vlam” of “brand” betekent. Dit verwijst naar het vroegere gebruik van de wollige, droge bladeren van Phlomis-soorten als lamppit in olielampen in de oudheid, een gebruik dat ook verklaart waarom de plant in het Engels wel lampwick plant wordt genoemd. De Nederlandse naam brandkruid is vermoedelijk eveneens afgeleid van dit gebruik, al zijn ook verklaringen overgeleverd die verwijzen naar de brandende werking van het blad bij huidcontact of naar de kleur van de bloemen. In het handelscircuit wordt de plant ook ten onrechte aangeduid als Phlomis viscosa, wat een onjuiste naam is voor deze soort.

Nederlandse en internationale benamingen

In het Nederlands staat de plant bekend als brandkruid, etagebloem en viltkruid. De naam etagebloem verwijst naar de manier waarop de bloemen in meerdere lagen of etages boven elkaar aan de stengels staan. De naam viltkruid verwijst naar de dichte viltachtige beharing van het blad. In het Engels heet de plant Turkish sage, Jerusalem sage, Russell’s sage en lampwick plant. In het Frans sauge de Turquie of sauge de Russell. In het Duits Russels Brandkraut. Al deze namen verwijzen naar de herkomst uit Turkije, de verwantschap met salie of het historische gebruik als lamppit.

Herkomst en natuurlijke verspreiding

Phlomis russeliana is van nature inheems in het noordelijke deel van Turkije, van Istanbul langs de Zwarte Zeekust tot Rize in het oosten en zuidwaarts tot Kutahya. De plant groeit in het wild op open plekken in bossen, onder hazelaarstruiken en op halfschaduwrijke berghellingen. Het verspreidingsgebied is dus beperkt tot Noord-Turkije, al wordt de plant in sommige oudere bronnen ook aan Syrië toegeschreven, wat een gevolg is van de verwarring met een verwante soort bij de eerste beschrijving door Sims. Vanuit zijn Turkse thuisland is de plant in de 19e eeuw via botanische tuinen als Kew in Londen verspreid door heel Europa als siertuin- en kruidentuinplant.

Het geslacht Phlomis en zijn geschiedenis

Het geslacht Phlomis telt meer dan 100 soorten van kruidachtige planten, halfstruiken en struiken, verspreid van het Middellandse Zeegebied tot Centraal-Azië en China. De bekende Engelse tuinier William Robinson (1838-1935), grondlegger van de wilde tuinstijl en inspirator van de prairie-tuinbeweging, omschreef het geslacht Phlomis als “een groep ouderwetse struiken en vaste planten” met bijzondere sierwaarde. De soort Phlomis russeliana heeft inmiddels de RHS Award of Garden Merit ontvangen van de Royal Horticultural Society, wat geldt als een van de hoogste onderscheidingen in de tuinbouwwereld voor bijzonder waardevolle tuinplanten.

Traditioneel medicinaal gebruik

Het geslacht Phlomis kent een lange traditie van volksmedisch gebruik in Turkije en de omliggende regio. Phlomis-soorten worden in de Turkse volksgeneeskunde van oudsher gebruikt als tonicum, als middel bij maagklachten, als carminatief middel bij winderigheid en bij wondgenezing. Wetenschappelijk onderzoek naar Phlomis russeliana specifiek heeft aangetoond dat extracten van de plant veelbelovende entstekingsremmende en wondgenezende eigenschappen bezitten, wat het traditionele gebruik wetenschappelijk onderbouwt. Het blad bevat onkruidwerende stoffen en etherische oliën met antimicrobiële eigenschappen. Van oudsher werden de gedroogde bladeren ook gebruikt als aromatisch kruid bij voedselbewaring. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Eetbare bloemen en culinaire toepassingen

De bloemen van brandkruid zijn eetbaar en worden in sommige Turkse culinaire tradities verwerkt. Ze hebben een mild aromatisch karakter en zijn bijzonder sierlijk als garnering op gerechten of in een veldboeketje. De bladeren zijn aromatisch en worden in de Turkse keuken traditioneel gebruikt om voedsel op smaak te brengen en te bewaren. Bovendien is brandkruid in zijn thuisland Turkije een populaire kruidenthee die wordt gewaardeerd om zijn geur en smaak. Het blad bevat stoffen die van oudsher gebruikt werden bij het conserveren van levensmiddelen vanwege de antimicrobiële werking.

Ecologische waarde

Brandkruid is een uitzonderlijk waardevolle plant voor bijen en hommels. De karakteristieke lipvormige bloemen zijn specifiek aangepast aan bestuiving door hommels, waarvan de grootte precies past bij de bloembuis van de Phlomis-bloem. De lange bloeiduur van juni tot september maakt brandkruid tot een betrouwbare voedselbron gedurende een groot deel van de zomer. Na de bloei bieden de holle zaaddozen schuilplaats en overwinteringsmogelijkheden voor insecten. Om die reden is het sterk aan te raden de uitgebloeide bloemstengels pas in het vroege voorjaar te verwijderen. Het blad van brandkruid bevat bovendien onkruidwerende stoffen, waardoor de dichte bodembedekking ook functioneel bijdraagt aan een ecologisch evenwichtige tuin zonder gebruik van herbiciden.

Verzorgingstips

Water: Brandkruid is uitstekend droogtetolerant en verdraagt ook langdurige droogte goed zodra de plant eenmaal goed geworteld is. Geef de eerste weken na het uitplanten regelmatig water. Daarna is extra water alleen nodig bij extreme droogte. De plant verdraagt geen staand water of langdurig natte grond, zeker niet in de winter.

Bodem: Een goed doorlatende, niet te natte bodem heeft de voorkeur. De plant gedijt het best op een lichte, niet te voedselrijke grond. Een jaarlijkse lichte toevoeging van kalk wordt gewaardeerd. Op zware, natte kleigrond kan de plant in strenge winters minder goed overwinteren.

Snoeien: Knip de uitgebloeide bloemstengels pas in het vroege voorjaar af, niet in het najaar. De decoratieve zaaddozen geven de tuin structuur en bieden insecten schuilplaats gedurende de winter. Verwijder in het voorjaar ook het lelijke overjarige blad om ruimte te maken voor de nieuwe jonge scheuten.

Onkruid: Het grote viltige blad van brandkruid groeit dicht op de grond en onderdrukt onkruid effectief. De plant is daarmee niet alleen sierlijk maar ook functioneel als bodembedekker in de border. De plant is geen klassieke lage bodembedekker zoals kruiptijm of bijvoorbeeld bosaardbei. Hij is eerder een grote, breed uitgroeiende vaste plant waarvan het blad de bodem rond de pol goed afdekt. Dat is anders dan een echte bodembedekker die zich over grote oppervlakten verspreidt.

Kweektips

Standplaats: Volle zon geeft de rijkste bloei. De plant verdraagt ook lichte halfschaduw, wat hem onderscheidt van de meeste andere Phlomis-soorten die uitsluitend op volle zon gedijen. Ook geschikt voor tuinen aan de kust vanwege de goede wind- en zoutbestendigheid.

Winterhard: Brandkruid is winterhard tot -20°C en heeft in normale Nederlandse winters geen bescherming nodig. In uitzonderlijk natte en strenge winters kan de plant op zware grond enige schade oplopen. Het blad blijft grotendeels groen door de winter.

Uitbreiding: Brandkruid breidt zich langzaam maar gestaag uit via ondergrondse uitlopers, waardoor de pol na verloop van jaren groter wordt. De plant is nooit invasief.

Droogbloem en snijbloem: De bloemstengels zijn uitstekend geschikt als snijbloem en droogbloem. De zaaddozen behouden hun vorm en kleur na drogen en zijn bijzonder decoratief in droogboeketten en bloemstukken.

Samenplanten

Brandkruid combineert prachtig met andere droogtetolerante vaste planten in de border. Mooie combinaties zijn duizendblad (Achillea millefolium) en echte guldenroede (Solidago virgaurea), beide ook verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl. Door zijn imponerende hoogte en bijzondere bloeivorm is brandkruid ook een uitstekende structuurplant tussen siergrassen of als herhaling in een prairie-achtige beplanting. Plant hem bij voorkeur in groepen van minimaal drie planten voor het mooiste effect.