Uiensoepboom, Chinese toonboom – Toona sinensis

Wat is de uiensoepboom?

Uiensoepboom kopen, direct van de kwekerij: Toona sinensis (A.Juss.) M.Roem. is een bijzondere bladverliezende boom uit de mahoniefamilie (Meliaceae) met prachtige geveerde bladeren, spectaculaire herfstkleur en jonge scheuten die smaken naar Franse uiensoep. De boom is in China al meer dan 2.000 jaar in cultuur en is zowel een geliefde seizoensdelicatesse als een waardevolle boom voor het voedselbos en de siertuin.

In zijn natuurlijke habitat wordt de boom 15 tot 40 meter hoog. In de tuin is hij door jaarlijkse snoei eenvoudig compact te houden als struik of kleine boom van 50 centimeter tot 2 meter. De prachtige geveerde bladeren worden tot 60 centimeter lang en bestaan uit 10 tot 40 lancetvormige deelblaadjes. De jonge scheuten zijn bij het uitlopen opvallend rood-brons van kleur en verkleuren later naar frisgroen. In de zomer produceert de boom bij warm weer onopvallende geelgroene tot witte bloemen die een (on)aangename maar voor insecten aantrekkelijke geur verspreiden en rijk zijn aan nectar (dit gebeurt alleen in zeer hete zomers). In de herfst verkleurt het blad spectaculair geel voordat het afvalt.

In China staat de boom bekend als xiangchun (香椿), wat letterlijk “geurige lente” betekent. De jonge scheuten zijn er een geliefde seizoensdelicatesse die slechts enkele weken per jaar beschikbaar is. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Toona sinensis (A.Juss.) M.Roem. en al zijn benamingen

De geslachtsnaam Toona is afgeleid van de lokale naam “tun” of “toon” die in India en Azië voor deze boomsoort wordt gebruikt. De soortnaam sinensis is Latijn voor “uit China” en verwijst naar de herkomst van de boom. De A.Juss. verwijst naar Antoine Laurent de Jussieu (1748-1836), de Franse botanicus die de boom voor het eerst wetenschappelijk beschreef als Cedrela sinensis. M.Roem. verwijst naar Max Joseph Roemer (1791-1849), de Zwitserse botanicus die de boom in 1846 herplaatste in het geslacht Toona in zijn publicatie Familiarum naturalium regni vegetabilis synopses monographicae. Het synoniem Cedrela sinensis A.Juss. komt nog veel voor in oudere literatuur.

In Nederland en België: uiensoepboom, Chinese toonboom, Chinese mahonie, Chinese mahonieboom, Franse uiensoepboom, maggiboom, toonboom. In het Engels: Chinese toon, Chinese mahogany, Chinese cedar, red toon, beef and onion plant, tree vegetable. In het Duits: Chinesischer Surenbaum. In het Frans: acajou de Chine, cèdre de Chine. In het Japans: チャンチン (chanchin). In het Chinees: 香椿 (xiāngchūn, geurige lente). In het Koreaans: 참죽 (chamjuk). In het Hindi: डारलू (ḍāralū). In het Maleis: suren, surian bawang. In het Vietnamees: tông dù, hương xuân.

Officiële documentatie

Toona sinensis (A.Juss.) M.Roem. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. De publicatie van de huidige naam dateert uit 1846: Fam. Nat. Syn. Monogr. 1: 139. 1846. Het geslacht Toona omvat circa zes soorten waarvan Toona sinensis de meest bekende en meest gebruikte is. Toona sinensis is tevens de meest koudetolerante soort binnen de gehele mahoniefamilie en de enige soort die met succes in Noord-Europa kan worden gekweekt.

Herkomst en verspreiding

Toona sinensis is inheems in Oost- en Zuidoost-Azië. Het verspreidingsgebied loopt van Noord-Korea door het grootste deel van oostelijk, centraal en zuidwestelijk China, Nepal, noordoostelijk India, Myanmar, Thailand, Maleisië en westelijk Indonesië.. De boom groeit van nature in bosranden en berghellingen op hoogten van 300 tot 2.000 meter boven zeeniveau.

In China is de boom al meer dan 2.000 jaar in cultuur. De boom groeit in China zo ver naar het noorden als Peking (40°N breedtegraad), wat uniek is voor een boom uit de mahoniefamilie. In Europa is de boom vermoedelijk in de tweede helft van de 19e eeuw geïntroduceerd, aanvankelijk als sierplant. In Nederland en Europa is de boom pas recent populair geworden als eetbare plant, met name in de permacultuur en voedselbosbeweging.

Geschiedenis

De uiensoepboom heeft een van de langste gebruiksgeschiedenissen van alle eetbare bomen in Azië. In China is de boom al meer dan 2.000 jaar in cultuur als voedsel- en medicinale plant. Historische Chinese bronnen beschrijven het gebruik van de jonge scheuten als seizoensgroente al in de vroege keizerlijke periode. In de Chinese cultuur staat de boom bekend als een symbolische boom die is verbonden met de lente en met vernieuwing.

Het hout van de boom werd al eeuwenlang gebruikt voor meubels, kozijnen en theekisten vanwege zijn cederachtige geur en duurzaamheid. In Chinese tempels werd het hout ook verbrand als wierook vanwege de aangename geur. Dit gebruik is historisch goed gedocumenteerd.

De Jezuïtenpater en botanicus Pierre d’Incarville, die als missionaris in China werkte, stuurde in de 18e eeuw zaden van Chinese bomen naar Europa. Zijn collecties kwamen terecht bij Antoine Laurent de Jussieu in Parijs, die de boom vervolgens als eerste wetenschappelijk beschreef als Cedrela sinensis.

Een bijzonder historisch weetje: in China is de xiangchun zo geliefd dat er een gezegde bestaat dat de jonge scheuten in de lente beter zijn dan varkensvlees. Dit geeft aan hoe hoog de jonge scheuten worden aangeslagen als seizoensdelicatesse. De boom is in China ook een klassiek onderwerp in de Chinese poëzie en kunst, als symbool van de lente en van het verglijden van de tijd.

Xiangchun: de lentedelicatesse van China

In China is xiangchun (香椿) een van de meest geliefde seizoensingrediënten van het jaar. De jonge scheuten verschijnen precies aan het begin van de lente en zijn slechts enkele weken beschikbaar op de markt, wat de delicatesse extra bijzonder maakt. In Chinese marktsteden worden de verse rode scheuten gebundeld verkocht als een kostbaar voorjaarsproduct. Chefkoks en thuiskoks in heel China zijn er dol op vanwege hun unieke smaak die nootachtig, licht bitter en uitgesproken uienachtig is.

De smaak is te danken aan vluchtige organozwavelverbindingen in de bladeren, dezelfde stofgroep die ook in uien en knoflook voorkomt. Dit verklaart direct waarom de smaak zo opvallend doet denken aan uiensoep. Scheuten van planten met rode jonge bladeren worden als het meest smaakvol beschouwd.

Inhoudsstoffen

De bladeren van Toona sinensis bevatten een rijke samenstelling van bioactieve stoffen. Wetenschappelijk onderzoek heeft flavonoïden aangetoond waaronder quercetine, kaempferol, astragaline en quercitrine. Verder bevat de plant fenolzuren waaronder galluszuur en coumarinezuur, vitaminen waaronder vitamine B en C, en vluchtige organozwavelverbindingen die verantwoordelijk zijn voor de kenmerkende uiensoepsmaak.

Een uitgebreid overzichtsartikel van Zhao et al. (2024) in Molecules geeft een volledig overzicht van de traditionele toepassingen, chemische bestanddelen en farmacologische eigenschappen van Toona sinensis.

Culinaire toepassingen

De jonge scheuten en bladeren van de uiensoepboom smaken kruidig, nootachtig en doen sterk denken aan Franse uiensoep. Ze zijn het lekkerst in het voorjaar wanneer ze nog jong en mals zijn. In de zomer worden de bladeren wat bitterder van smaak. In de herfst is de smaak weer aangenamer en milder. Voeg de bladeren bij voorkeur pas aan het einde van de bereiding toe om het aroma te bewaren.

Rauw in salades
De jonge scheuten rauw verwerken in salades geeft een verrassend kruidig uienaroma. Fijngehakt door een groene salade of als garnering bij koude gerechten.

Roerbakken met ei
De jonge scheuten in kleine stukjes met ei roerbakken is een van de lekkerste en meest klassieke Chinese bereidingen. Kort bakken op hoog vuur bewaart het aroma het best.

Soepen en sauzen
Fijngehakte bladeren door soepen en sauzen geven een intense uiensoepsmaak zonder dat u uien hoeft te snijden. Voeg ze toe aan het einde van de bereiding.

Gestoofd
De scheuten langzaam stoven in bouillon of room geeft een zachte, verfijnde smaak die uitstekend past bij vlees en pasta.

Pesto
Een pesto van uiensoepboombladeren is een bijzondere en smaakvolle variant op de klassieke basilicumpesto. Heerlijk bij pasta, op brood of bij gegrild vlees.

Gepekeld
In China worden de scheuten ook traditioneel gepekeld als conserveringsmethode. Gepekelde xiangchun is het hele jaar beschikbaar en geeft gerechten een intense, geconcentreerde smaak.

Bijzonder gebruik

Wierook
De takken en het hout van de uiensoepboom verspreiden bij verbranding een aangename cederachtige geur. In Chinese tempels wordt het hout van oudsher verbrand als wierook. De geur wordt beschouwd als reinigend en kalmerend. De takken die vrijkomen bij het jaarlijkse snoeien kunnen zo een tweede bestemming krijgen als wierook in huis of tuin.

Timmerhout
Het hout van de uiensoepboom is waardevol timmerhout met een cederachtige geur. In China wordt het gebruikt voor meubels, kozijnen, theekisten en sigarendozen. Het hout is vergelijkbaar met mahoniehout en is gemakkelijk te bewerken. Oudere bomen die door storm sneuvelen leveren zo ook nog een waardevolle houtoogst op.

Schaduwboom op plantages
Vanwege zijn transparante kroon is de uiensoepboom in Azië geliefd als schaduwboom op koffie- en theeplantages. De boom geeft voldoende schaduw maar laat genoeg licht door voor de onderliggende gewassen.

Van oudsher gebruik

In de traditionele Chinese geneeskunde worden bladeren, bast, wortels, vruchten en zaden van Toona sinensis al eeuwenlang gebruikt. Van oudsher werd de plant in de Chinese volksgeneeskunde ingezet bij darmklachten, als samentrekkend middel, bij bloedingen, bij ontstekingen en als pijnstillend kruid. Wetenschappelijk onderzoek bevestigt de aanwezigheid van bioactieve stoffen die deze traditionele toepassingen ondersteunen. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

In de Chinese cultuur heeft de uiensoepboom een bijzondere symbolische betekenis. De boom is in China een klassiek symbool van de lente, van vernieuwing en van het verglijden van de tijd. In de Chinese poëzie wordt de boom al eeuwenlang gebruikt als metafoor voor de vader en voor de ouders die thuis wachten. In het Chinees staat het karakter voor toonboom voor kracht, vitaliteit en lang leven.

Het hout van de boom verspreidt bij verbranding een aangename cederachtige geur en wordt in Chinese tempels van oudsher verbrand als wierook. De geur wordt beschouwd als reinigend en kalmerend voor de geest. Dit gebruik verbindt de boom met de taoïstische en boeddhistische tradities van China, waarbij geur een belangrijke rol speelt bij meditatie en gebed. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

De uiensoepboom is een waardevolle boom voor de biodiversiteit. De hangende trossen roomwitte bloemen trekken in de zomer bij warm weer bijen, hommels en vlinders aan en zijn rijk aan nectar. De bloemen zijn onopvallend van uiterlijk maar des te waardevoller voor bestuivers.

In een voedselbos of permacultuur tuin is de uiensoepboom een uitstekende bovenlaagboom die tegelijkertijd sierwaarde, schaduw, organisch materiaal en een eetbare oogst levert. De boom heeft een transparante kroon waardoor er voldoende licht doorvalt voor onderliggende planten. De geveerde bladeren leveren in de herfst waardevol organisch materiaal dat snel verteert en de bodem voedt.

Verzorgingstips

Standplaats
Volle zon tot halfschaduw. De boom groeit het best op een zonnige plek maar verdraagt ook halfschaduw. In halfschaduw groeit de boom trager en zijn de scheuten minder intens van kleur.

Bodem
Goed doorlatende, voedzame grond heeft de voorkeur. De boom verdraagt geen natte voeten. Op alle goed doorlatende grondsoorten groeit de uiensoepboom prima.

Water
Geef de boom voldoende water tijdens droge periodes, met name in het eerste seizoen na het planten. Eenmaal goed aangeslagen is de boom tamelijk zelfredzaam.

Winterhardheid
De volwassen boom is goed winterhard in Nederland. Jonge planten verdienen in de eerste twee tot drie jaar bescherming bij strenge vorst. Na vorstschade loopt de boom betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortels, soms pas in juli.

Snoeien
Voor een optimale scheutenoogst snoeit u de boom jaarlijks terug tot 50 centimeter à 1 meter hoogte. Door de groeikracht komen er dan veel nieuwe malse scheuten aan. De boom kan ook doorgroeien tot een grote solitaire boom maar dan worden de scheuten moeilijker te bereiken. Begin pas met knotten als de stam voldoende dikte heeft ontwikkeld. Snoei niet tijdens strenge vorst.

Slakken en wild
Jonge planten zijn gevoelig voor slakken en voor vraatschade door reeën. Houd slakken op afstand bij nieuw aangeplante exemplaren en bescherm de stam tegen wildschade.

In een pot
De uiensoepboom is ook te kweken in een grote pot en jaarlijks terug te snoeien voor een compacte struikvorm op het terras of balkon. Gebruik een grote pot met goede afvoergaten en voedzame potgrond.

Bemesting
Bemest de boom jaarlijks in het voorjaar met een organische meststof voor de beste scheutenoogst en groei.

Kweektips

Oogsten door het seizoen
In het voorjaar zijn de jonge rood-bronzen scheuten het meest verfijnd van smaak. In de zomer worden de bladeren wat bitterder. In de herfst is de smaak weer aangenamer. Door regelmatig te snoeien stimuleert u de boom tot het maken van nieuwe jonge scheuten. Oogst de blaadjes en steeltjes tot circa 2 tot 3 millimeter dikte voor de lekkerste resultaten.

Groei
De uiensoepboom is een snelle groeier. Een jong boompje van 40 centimeter kan in drie tot vijf jaar uitgroeien tot een boom van meerdere meters. Houd hier rekening mee bij de keuze van de standplaats.

Samenplanten

De uiensoepboom past uitstekend in een voedselbos of permacultuur tuin als bovenlaagboom. Zijn open, transparante kroon laat voldoende licht door naar de bodem, waardoor een rijke ondergroei mogelijk is. Hij combineert goed met schaduwtolerante en halfschaduwtolerante planten eronder zoals daslook (Allium ursinum), Chinese bieslook (Allium tuberosum) en jiaogulan (Gynostemma pentaphyllum), alle ook verkrijgbaar bij ons.

Als solitaire boom in een grotere tuin combineert de uiensoepboom prachtig met lage border- en kruidplanten rondom de stam. De spectaculaire geveerde bladeren en herfstkleur maken hem ook geschikt als blikvanger in een siertuin. Combineer hem niet met droogteminnende mediterrane kruiden zoals lavendel of tijm, die andere bodem- en wateromstandigheden vereisen.