Limoenmelisse – Melissa officinalis subsp. altissima

Wat is limoenmelisse?

Limoenmelisse kopen, direct van de kwekerij. Melissa officinalis subsp. altissima is een bijzondere, fors groeiende meerjarige melissesoort uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae) die van nature voorkomt in de bergen van Kreta en andere delen van het oostelijke Middellandse Zeegebied. Niet te verwarren met de gewone citroenmelisse (Melissa officinalis subsp. officinalis): limoenmelisse heeft een duidelijk ander aroma, grotere en opvallend harige bladeren en een forsere groeiwijze. Het aroma van limoenmelisse is zachter, zoeter en complexer, ergens tussen limoen en mandarijn in. De plant wordt 50 tot 100 cm hoog en vormt een bossige, weelderige pol met hartvormige, gekartelde bladeren die bij aanraking een heerlijke geur afgeven. In de zomer verschijnen kleine witte bloemen in de bladoksels die bijen en vlinders in groten getale aantrekken. In de winter trekt de plant zich terug in zijn wortelstokken en loopt in het voorjaar betrouwbaar weer uit. Limoenmelisse is volledig winterhard, veelzijdig in de keuken en een waardevolle toevoeging aan iedere kruidentuin.

De naam: Melissa officinalis subsp. altissima en al zijn benamingen

De geslachtsnaam Melissa is afgeleid van het Oudgriekse woord melissa (μέλισσα), dat “honingbij” betekent. De plant heeft deze naam gekregen vanwege zijn overvloedige nectar die bijen onweerstaanbaar aantrekt. Officinalis is botanisch Latijn en betekent “uit de apothekerswerkplaats”, een verwijzing naar het eeuwenlange gebruik als medicinale plant. Altissima is Latijn voor “de hoogste” of “de forste”, een verwijzing naar de grotere, forsere groeiwijze van deze subspecies ten opzichte van de gewone citroenmelisse. De soortnaam werd oorspronkelijk gepubliceerd als Melissa altissima door de Brits-Griekse botanicus James Edward Smith in 1809. Later werd hij door de Italiaanse botanicus Giovanni Arcangeli gecombineerd tot de huidige naam.

In Nederland en België staat de plant bekend als limoenmelisse, Kreta-melisse en Griekse citroenmelisse — drie namen voor dezelfde plant. De Griekse volksnaam is μελισσόχορτο (melissochorto), wat letterlijk “melissekruid” of “bijenkruid” betekent. In het Engels: lime balm, Cretan balm. In het Duits: Zitronenmelisse, Zitronenkraut, Bienenkraut, Frauenwohl, Herztrost, Immenblatt. In het Frans: mélisse, citronelle, herbe au citron, thé de France, piment des abeilles. In het Spaans: torongil, yerba cidreira. In het Italiaans: cedronella altissima, citronella altissima, erba limona altissima, melissa altissima, melissa romana, melissa selvatica. Historische Latijnse en Griekse namen: melissophyllon en meliphyllon (Dioscorides), apiastrum (Plinius), citrago (middeleeuws Latijn).

Officiële documentatie

De soort werd voor het eerst beschreven als Melissa altissima Sm. door James Edward Smith in Flora Graecae Prodromus, deel 1, pagina 423, gepubliceerd in 1809. De huidige naam Melissa officinalis subsp. altissima (Sm.) Arcang. werd gepubliceerd door Giovanni Arcangeli in Compendio della Flora Italiana, editie 2, pagina 427, in 1894. De naam is bevestigd als geaccepteerde naam via POWO/Kew Gardens (World Checklist of Vascular Plants 2026), GBIF, The Plant List en de Flora of Italy (Portale della Flora d’Italia). Synoniemen zijn onder meer Melissa altissima Sm. en Melissa romana Mill. Sommige negentiende-eeuwse botanici, waaronder Pereira (1854), waren van mening dat het juist Melissa altissima was, en dus limoenmelisse, waarnaar Dioscorides verwees in zijn Materia Medica onder de naam melissophyllon, en niet de gewone citroenmelisse. Deze historische discussie onderstreept hoe nauw limoenmelisse verbonden is met de Griekse botanische traditie.

Nederlandse en internationale benamingen

Nederlands: limoenmelisse, Kreta-melisse, Griekse citroenmelisse, bijenkruid. Engels: lime balm, Cretan balm, bee balm, sweet balm, garden balm, balm mint. Duits: Zitronenmelisse, Zitronenkraut, Bienenkraut, Frauenwohl, Herztrost, Immenblatt, Melissenkraut. Frans: mélisse, citronelle, herbe au citron, mélisse citronnelle, thé de France, piment des abeilles, piment des ruches. Spaans: torongil, yerba cidreira. Italiaans: cedronella altissima, citronella altissima, erba limona altissima, melissa altissima, melissa romana, melissa selvatica. Grieks: μελισσόχορτο (melissochorto). Historische namen: melissophyllon, meliphyllon, meliteia (Dioscorides), apiastrum (Plinius), citrago (middeleeuws Latijn).

Herkomst en verspreiding

Limoenmelisse komt van nature voor in de bergen van Kreta en andere delen van het oostelijke Middellandse Zeegebied. Subsp. altissima is de enige subspecies van Melissa officinalis die in Griekenland in het wild voorkomt, bevestigd via wetenschappelijk onderzoek. De subspecies groeit in het wild op rotsachtige hellingen en in bergachtig terrein op Kreta, en is ook aangetroffen in grote delen van Italië, waaronder Abruzzo, Basilicata, Calabria, Campania, Lazio, Liguria, Marche, Sardinië, Sicilië en Toscane. In Griekenland wordt limoenmelisse in het wild verzameld voor kruidenthee. Tegenwoordig wordt zij door gespecialiseerde kruidenkwekers in heel Europa geteeld vanwege haar bijzondere limoenaroma en forsere groeiwijze.

Geschiedenis

De melisse is onlosmakelijk verbonden met de Griekse mythologie van Kreta, het eiland waarvan limoenmelisse afkomstig is. Melissa was de naam van een nimf die de jonge oppergod Zeus redde uit handen van zijn vader Kronos. Zij verborg hem in de heuvels van Kreta en voedde hem met honing en geitenmelk. Zeus veranderde haar uit dankbaarheid in een bijenkoningin. Missouri Botanical Garden bevestigt dat Melissa ook de naam is van een Kretenzische prinses die als eerste ontdekte hoe honing gewonnen kon worden. De verbinding tussen melisse, bijen en het heilige eiland Kreta is dus diep geworteld in de Griekse cultuur, en het is precies op dit eiland dat limoenmelisse haar thuis heeft.

De eerste botanische beschrijving van melisse onder de naam melissophyllon werd gegeven door Theophrastus van Eresos (372-287 v.Chr.), leerling van Aristoteles, in zijn Historia Plantarum. Sommige negentiende-eeuwse botanici meenden dat het daarbij juist om Melissa altissima ging, de plant die wij nu limoenmelisse noemen. Dioscorides beschreef de plant uitvoerig in zijn De Materia Medica. Plinius de Oudere beschreef het in zijn Naturalis Historia onder de naam apiastrum. De Perzische arts Avicenna beschreef in de tiende tot twaalfde eeuw hoe het hart opgvrolijkt kan worden door melisse. De Duitse kloostermoeder Hildegard van Bingen (1098-1179) noemde melisse een hartversterkend middel: “Melisse vereint die Kräfte von 15 andere Kräutern in sich.” Karel de Grote was zo overtuigd van de waarde van melisse dat hij het opnam in de plantenlijst van zijn Capitularis de Villis. Melisse was een van de zestien toverkruiden van de middeleeuwse geleerde Albertus Magnus (1193-1280). De karmelietessen van de Parijse abdij maakten rond 1611 het vermaarde Eau de Melisse des Carmes, een kruidenpreparaat met melisse als hoofdbestanddeel dat in geen enkele huisapotheek mocht ontbreken. Imkers plantten melisse van oudsher voor hun bijenkorfven en wreven de korven ermee in om bijen aan te lokken en te houden.

Culinaire toepassingen

Limoenmelisse heeft door haar zachte, zoete limoenaroma een veelzijdigere culinaire toepasbaarheid dan haar verwanten. Het frisse aroma maakt haar bijzonder geschikt voor desserts, dranken en lichte gerechten. Vers gebruik verdient altijd de voorkeur boven gedroogd, omdat limoenmelisse bij droging snel haar geur verliest.

Verse thee: Pluk een handvol verse bladeren van limoenmelisse, giet er heet water over en laat vijf minuten trekken. Het resultaat is een heldere, frisse thee met een subtiel limoenaroma. Heerlijk warm of koud als ijsthee met een schijfje citroen en wat honing.

Limonades en cocktails: De verse bladeren van limoenmelisse zijn uitstekend te gebruiken in limonades, fruitsappen en cocktails. Kneus de bladeren lichtjes voor gebruik om de etherische oliën vrij te laten. Bijzonder lekker in een frisse zomerse limonade of als aromatische toevoeging aan een mojito.

Desserts: Het zachte limoenaroma van limoenmelisse is een verfijnde smaakmaker in desserts. Verwerk de fijngehakte bladeren in pannacotta, sorbet, yoghurt of vla voor een frisse limoennoot.

Salades: De jonge bladeren van limoenmelisse zijn heerlijk rauw in groene salades en fruitsalades. Het zachte aroma is minder dominant dan bij andere aromatische kruiden en past daardoor bij een groot scala aan ingrediënten.

Vis en gevogelte: Limoenmelisse past uitstekend bij vis, kip en eiergerechten als lichte, aromatische smaakmaker. Voeg de bladeren toe aan een marinade of gebruik ze als garnering bij bereide gerechten.

Likeuren en siropen: Van oudsher worden melissebladeren gebruikt in likeuren, siropen en kruidenazijn. Maak een eenvoudige limoenmelissesiroop door bladeren, water en suiker samen te koken voor gebruik in dranken en desserts.

Van oudsher gebruik

Limoenmelisse is van oudsher gebruikt in de volksgeneeskunde in het Middellandse Zeegebied en heel Europa. Subsp. altissima staat geciteerd in vrijwel alle bekende medische verhandelingen uit de oudheid tot aan de moderne tijd, waaronder het Corpus Hippocraticum, de De Materia Medica van Dioscorides en middeleeuwse farmacopees. In Griekenland bevalen empirische artsen, de zogenaamde vikoyiatroi, een aftreksel van droge bloemen en bladeren aan bij uiteenlopende klachten. De Europese Commissie voor Kruidengeneesmiddelen (HMPC), onderdeel van het Europees Geneesmiddelenbureau, concludeert dat het traditionele gebruik van melisse als rustgevend middel in Europa goed gedocumenteerd is over meer dan tweeduizend jaar. Van oudsher werd limoenmelisse in de volksgeneeskunde gebruikt bij nervositeit, stress en slapeloosheid, bij maag- en darmklachten, en als hartversterkend middel. In de middeleeuwen werd melisse over de vloer gestrooid om ruimtes te parfumeren. Imkers gebruikten de plant van oudsher om bijenkorfven mee in te wrijven en bijen aan te lokken. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

Limoenmelisse heeft een rijke spirituele geschiedenis die direct verbonden is met haar herkomst op Kreta. De melisse was het kruid van de Melissae, de bijenvrouwen, de priesteressen van Demeter en Artemis in het oude Griekenland. Als priesteressen van de godin droegen zij de naam van de bij en hielden zij de heilige bijenvolk in de tempels. De bij was een embleem van Potnia, de Minoïsch-Myceense “Meesteres” van Kreta, en de priesteressen werden “bijen” of “Melissae” genoemd. In de volksgeneeskunde en folklore werd melisse van oudsher bij de voordeur geplant om kwade geesten te weren en geluk binnen te brengen. In de middeleeuwen werd het gebruikt bij religieuze ceremonies als offerande, en de geur werd als welgevallig aan de hemel beschouwd. Rembert Dodoens beschreef melisse als symbool van sympathie. Paracelsus noemde het een levenselixer en zijn lievelingsplant, en beval het aan als middel voor een complete verjonging van lichaam en geest. Als kruid verbonden aan de maan, de godin en de bij past limoenmelisse uitstekend in een spirituele kruidentuin.

Ecologische waarde

Limoenmelisse is een van de meest gewaardeerde bijenplanten in de kruidentuin. De kleine witte bloemen die in de zomer in de bladoksels verschijnen zijn rijkelijk gevuld met nectar en trekken bijen, hommels en vlinders in groten getale aan. De naam Melissa, Grieks voor honingbij, verwijst hier direct naar. Imkers plantten melisse van oudsher voor hun bijenkorfven om bijen aan te lokken. De bloemen verschijnen van juli tot september en bieden bestuivers daarmee een lange periode van voedsel in het seizoen. Als meerjarige, bossige plant biedt limoenmelisse ook beschutting voor nuttige insecten. De geur van de bladeren werkt bovendien als een natuurlijk muggenwerend middel in de directe omgeving van de plant.

Verzorgingstips

Standplaats: Halfschaduw heeft de voorkeur. Op een te zonnige en droge plek worden de bladeren geelachtig en neemt het aroma af. Een plek met ochtendzon en middagschaduw geeft de beste resultaten qua smaak en geur.

Bodem: Licht vochthoudende, goed doorlatende en voedingsrijke grond heeft de voorkeur. Voeg bij het planten wat compost toe. Een te zware, natte bodem moet worden vermeden vanwege het risico op wortelrot.

Water: Geef regelmatig water, met name tijdens droge periodes. Een te droge standplaats geeft geelachtige bladeren en minder aroma. Let op: een te vochtige en schaduwrijke plek gaat ten koste van het aroma.

Winterhardheid: Volledig winterhard in Nederland. Het bovengrondse deel sterft in de winter af, maar de plant leeft voort via zijn wortelstokken en loopt in het voorjaar betrouwbaar weer uit. Geen bescherming nodig.

Snoeien: Knip de plant regelmatig terug om jonge, aromatische bladeren te stimuleren. Na de bloei kunt u de bloemstelen verwijderen om de bladproductie te bevorderen. Een flinke terugknip na de eerste grote oogst stimuleert frisse nieuwe groei.

Bemesting: Geef elk voorjaar een gift organische mest of compost. Als bladgewas dat regelmatig geoogst wordt heeft limoenmelisse meer voeding nodig dan droogteminnende mediterrane kruiden.

Samenplanten

Limoenmelisse houdt van een licht vochthoudende, halfschaduwrijke standplaats en past daarmee het best bij andere kruiden met vergelijkbare groeiomstandigheden. De muntcollectie van Kruidenkweker.nl is de uitgelezen buurplant: alle muntsoorten houden van een vochtigere plek, zijn net als limoenmelisse forste groeiers en uitstekende bijenplanten. Denk aan pepermunt, appelmunt, bananenmunt of chocolademunt, allemaal verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl. Knikkend nagelkruid (Geum rivale), ook verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl, houdt eveneens van een vochtige, halfschaduwrijke standplaats en vormt een mooie combinatie. Bergamotplant (Monarda didyma), eveneens in ons assortiment, houdt van vergelijkbare omstandigheden en is net als limoenmelisse een trekpleister voor bijen en vlinders. Daslook, ook verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl, gedijt goed in halfschaduw met een licht vochthoudende bodem. Houd er rekening mee dat limoenmelisse fors kan uitgroeien en zich via wortelstokken kan verspreiden. Geef de plant voldoende ruimte of plant hem in een grote pot om uitbreiding te beheersen.