Lavendel – Lavandula angustifolia

Wat is lavendel?

Lavendel kopen, direct van de kwekerij: Lavandula angustifolia is de échte lavendel. Niet de lavandin die u ziet op de grote velden in de Provence, maar de zuivere, smalbladige lavendel die al meer dan tweeduizend jaar wordt gebruikt als geneeskruid, keukenkruid en als beschermend gewas. Dit is de soort met de hoogste kwaliteit etherische olie en de mildste, meest bloemenrijke geur van alle lavendelsoorten.

Lavandula angustifolia is een lage, sterk vertakte halfheester uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae). De plant wordt 30 tot 75 centimeter hoog en heeft smalle, grijsgroene bladeren van 2 tot 6 centimeter lang. De bladeren zijn aan beide zijden bedekt met fijne haartjes die de plant helpen vocht vast te houden in droge omstandigheden. De stengels zijn rechtopstaand en vierkant van doorsnede, een kenmerk van de hele lipbloemenfamilie.

Van juni tot augustus, soms tot in september, bloeien lange, slanke bloemstengels met de kenmerkende paarsblauwe bloemen in dichte aren. De bloemen zijn tweelippig en zitten in kransen rond de stengel. De geur is intens, bloemig en zoet aromatisch en vrijkomt direct bij aanraking van de bloemen of het blad. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Lavandula angustifolia Mill. en al zijn benamingen

De naam Lavandula is vermoedelijk afgeleid van het Latijnse lavare, wat “wassen” betekent. De Romeinen voegden lavendel toe aan hun badwater, vandaar de naam. Een tweede mogelijke verklaring leidt de naam af van het Latijnse livendula, wat “blauwachtig” of “levendig” betekent, een verwijzing naar de kleur van de bloemen. De soortnaam angustifolia is Latijn voor “smalblad,” een directe verwijzing naar de smalle, lijnvormige bladeren die kenmerkend zijn voor deze soort en waarmee u echte lavendel kunt onderscheiden van de bredere lavandin.

De wetenschappelijke naam Lavandula angustifolia Mill. werd vastgelegd door de Schotse botanicus Philip Miller in zijn Gardeners Dictionary in 1768. De afkorting Mill. verwijst naar Miller als auteur. Eerder stond de plant bekend als Lavandula officinalis Chaix, een naam die nog steeds veel in de handel en in oudere literatuur wordt gebruikt maar botanisch niet meer geldig is. Lavandula vera DC. is een ander veelgebruikt synoniem. Alle drie de namen verwijzen naar dezelfde plant.

In Nederland en België: lavendel, echte lavendel, smalbladige lavendel. In het Engels: lavender, true lavender, English lavender, narrow-leaved lavender, common lavender. In het Duits: Echter Lavendel, Schmalblättriger Lavendel, Gartenlavendel. In het Frans: lavande vraie, lavande fine, lavande officinale. In het Spaans: lavanda, espliego, alhucema. In het Italiaans: lavanda vera, lavanda officinale. In het Portugees: lavanda verdadeira, alfazema. In het Zweeds: äkta lavendel, smalbladig lavendel. In het Noors: lavendel, ekte lavendel. In het Pools: lawenda wąskolistna. In het Tsjechisch: levandule lékařská. In het Russisch: лаванда узколистная (lavanda uzkolistnaya). In het Turks: lavanta, tıbbi lavanta. In het Arabisch: خزامى (khuzama). In het Japans: ラベンダー (rabendaa).

Officiële documentatie

Lavandula angustifolia Mill. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. POWO/Kew bevestigt het inheemse verspreidingsgebied als “NE. Spain to Italy.” De eerste geldige wetenschappelijke beschrijving door Philip Miller dateert uit 1768.

Lavandula angustifolia staat ook vermeld in de Europese Farmacopee als officieel geneeskruid. De EMA heeft via haar HMPC-commissie een officieel monograph gepubliceerd voor Lavandulae flos en Lavandulae aetheroleum, waarin het traditionele gebruik erkend wordt bij milde symptomen van mentale stress en het bevorderen van de slaap. Dit maakt echte lavendel tot één van de weinige tuinkruiden met een volledige Europese wetenschappelijke erkenning als traditioneel geneeskruid.

Waarom dit de échte lavendel is

Er is veel verwarring over de naam lavendel. Wat u in tuincentra het vaakst ziet en wat op de grote velden in de Provence groeit, is vaak geen echte lavendel maar lavandin: een hybride tussen Lavandula angustifolia en Lavandula latifolia. Lavandin is robuuster, groeit sneller en geeft meer olie, maar de olie heeft een heel andere samenstelling met meer kamfer en een minder fijne geur. Lavandin wordt voornamelijk gebruikt voor parfum, zeep en schoonmaakmiddelen.

Lavandula angustifolia is de echte, zuivere lavendel. De soort heeft smallere bladeren dan lavandin, bloeit eerder in het seizoen en draagt maar één bloemaarpunt per stengel, net als een korenaar. Lavandin heeft vertakte bloemstengels met meerdere aarpunten. Dit is het makkelijkste kenmerk om de twee uit elkaar te houden. De etherische olie van echte lavendel bevat veel meer linalool en linalylacetaat en veel minder kamfer, waardoor de geur zachter, bloemenrijker en subtieler is.

Herkomst en verspreiding

Lavandula angustifolia is inheems in het noordoostelijke deel van Spanje en Italië, met name in de droge, rotsachtige berggebieden van de Pyreneeën, de Alpen en de Apennijnen. De plant groeit van nature op droge, kalkrijke hellingen op hoogten van 600 tot 1.800 meter boven zeeniveau, in een klimaat met hete, droge zomers en koude winters.

Via de Romeinen verspreidde lavendel zich over heel Europa. In de middeleeuwen was lavendel een vast onderdeel van de kloostertuin. Tegenwoordig wordt echte lavendel op grote schaal geteeld in Zuid-Frankrijk, Bulgarije, Engeland en de Balkan voor de parfum- en geneesmiddelenindustrie. Bulgarije is momenteel één van de grootste producenten van echte lavendelolie ter wereld.

Geschiedenis

Lavendel heeft een van de langste gebruiksgeschiedenissen van alle Europese kruiden. Al ruim 2.500 jaar geleden gebruikten de oude Egyptenaren lavendel bij de mummificatie van hun overledenen vanwege de conserverende eigenschappen. Er werden zelfs sporen van lavendel aangetroffen in de grafkelder van de Egyptische farao Toetanchamon. De Egyptenaren gebruikten lavendel ook in parfums en cosmetica.

De Grieken en Romeinen namen lavendel op in hun dagelijks leven. De Romeinen voegden lavendelbloemen toe aan hun badwater en gebruikten het als geurig lichaamsolie. Dioscorides beschreef in zijn gezaghebbende De Materia Medica lavendel als middel bij hoofdpijn en maagproblemen. Plinius de Oudere vermeldde lavendel in zijn Naturalis Historia. Via de Romeinse kloosterorden verspreidde lavendel zich in de middeleeuwen over heel Europa.

In de kloostertuinen was lavendel een onmisbaar kruid. De Vlaamse herborist Rembert Dodoens beschreef lavendelolie in zijn Cruydeboeck van 1554 als middel bij vermoeidheid en slapeloosheid. Hildegard von Bingen prees lavendel in de 12e eeuw aan voor de geest en de ziel. In de 19e eeuw was koningin Victoria van Engeland een groot liefhebster van lavendel en hielp zo de populariteit van lavendel in de Victoriaance tijd enorm te vergroten.

Een bijzonder historisch weetje: tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruikten Franse chirurgen lavendelolie als antiseptisch middel om wonden te reinigen en te ontsmetten, omdat reguliere antiseptica op het slagveld schaars waren. Dit gebruik is goed gedocumenteerd in historische medische bronnen en toont aan hoe breed de toepassingen van lavendel door de eeuwen heen zijn geweest.

Inhoudsstoffen

De bloemen van Lavandula angustifolia bevatten de rijkste en meest waardevolle etherische olie van alle lavendelsoorten. De etherische olie bestaat voor 30 tot 45 procent uit linalool en voor 33 tot 46 procent uit linalylacetaat. Dit zijn de twee belangrijkste stoffen die verantwoordelijk zijn voor de kalmerende en ontspannende werking van echte lavendel. Verder bevat de olie borneol, kamfer in kleine hoeveelheden tot maximaal 1,2 procent, 1,8-cineool, lavandulylacetaat en terpineen-4-ol.

De lage hoeveelheid kamfer in echte lavendel is één van de belangrijkste kwaliteitskenmerken die haar onderscheidt van lavandin. Lavandin heeft een kamfergehalte van 10 tot 23 procent, wat de olie meer prikkelend en minder geschikt maakt voor gevoelige toepassingen. Naast de etherische olie bevat lavendel ook flavonoïden, looistoffen en coumarinen.

Een uitgebreid overzichtsartikel van Dobros et al. (2022) in Molecules beschrijft de fytochemische samenstelling, antioxidante en ontstekingsremmende eigenschappen van het geslacht Lavandula en bevestigt de rijke bioactieve samenstelling van Lavandula angustifolia.

Culinaire toepassingen

Lavandula angustifolia is de enige lavendelsoort die geschikt is voor gebruik in de keuken. De bloemen hebben een milde, zoete en bloemige smaak met een licht kruidige ondertoon. Gebruik lavendel altijd spaarzaam in de keuken, want de smaak kan snel overheersend worden. Minder is meer bij lavendel.

Desserts en gebak
De meest bekende culinaire toepassing van lavendel is in zoet gebak en desserts. Lavendel combineert uitstekend met citroen, honing, vanille en bessen. Verwerk de gedroogde bloemen fijngemalen in koekjes, madeleines, boterkoekjes, cake en brownies. Lavendelsuiker, gemaakt door gedroogde bloemen een week te laten trekken in suiker, is een heerlijk smaakmaker voor gebak en desserts.

Siroop en gelei
Lavendelsiroop is eenvoudig te maken en heerlijk in limonade, cocktails en mocktails. Breng water met suiker aan de kook, voeg een handvol verse of gedroogde bloemen toe, laat trekken en zeef. De siroop is ook lekker over ijs of in yoghurt. Lavendelgelei is een klassieke bereiding die al eeuwenlang in de Provençaalse keuken voorkomt.

Hartige gerechten
Lavendel past verrassend goed bij hartige gerechten, met name bij lamsvlees. In de Provençaalse keuken is lavendel een onderdeel van de Herbes de Provence, het kruidenmengsel dat breed wordt gebruikt bij gegrild vlees, vis en groenten. Een paar bloemen in een marinade voor lam of kip geeft een subtiele bloemige smaak.

Kruidenthee
Lavendelthee is één van de meest rustgevende kruidentheeën die er bestaat. Zet de thee door een theelepel gedroogde bloemen tien minuten te laten trekken in heet water. De thee heeft een bloemige, licht zoete smaak en werkt van oudsher ontspannend voor het slapen gaan. Lavendelthee combineert goed met kamille, citroenmelisse of munt.

Azijn en olie
Lavendel in witte wijnazijn of olijfolie geeft een verfijnd aromatisch smaakmaker voor salades en gegrild vlees. Laat een handvol verse bloemen een week trekken op een warme, zonnige plek en zeef daarna.

Garnering
De paarsblauwe bloemen zijn eetbaar en een prachtige garnering op salades, kaasschotels, desserts en cocktails. IJsblokjes met een lavendelbloem erin zijn feestelijk en eenvoudig te maken.

Van oudsher gebruik

Lavendel heeft een goed gedocumenteerde volksmedische geschiedenis die duizenden jaren teruggaat. Van oudsher werd lavendel gebruikt bij spanning, angst en slaapproblemen. De kalmerende en ontspannende werking van de geur van lavendel is al in de oudheid beschreven door Dioscorides en Plinius. In de middeleeuwse kloostergeneeskunde was lavendel een onmisbaar middel bij nervositeit, slapeloosheid en hoofdpijn.

De EMA heeft via haar HMPC-commissie het traditionele gebruik van Lavandula angustifolia officieel erkend bij milde symptomen van mentale stress, spanning en het bevorderen van de slaap. Dit is een officiële Europese erkenning van eeuwenlang volksgebruik.

Spiritueel en ritueel gebruik

Lavendel heeft een rijke en goed gedocumenteerde spirituele traditie in de Europese en Middellandse Zee cultuur. In het oude Egypte werd lavendel geofferd aan de goden en gebruikt bij heilige rituelen. De Hebreeën gebruikten lavendel als rookkruid waarbij de aromatische rook een reinigende werking werd toegeschreven. In de Bijbel wordt lavendel ook aangehaald als geurend kruid.

In de middeleeuwse Europese volksoverlevering stond lavendel bekend als beschermend kruid. Bosjes gedroogde lavendel werden boven deuren gehangen om het huis te beschermen tegen boze geesten en ziekten. Lavendel werd ook in hoofdkussens gestopt om goede en romantische dromen op te wekken. Dit gebruik is door meerdere historische bronnen bevestigd en is tot op de dag van vandaag levend gebleven in de vorm van lavendelkussentjes.

In de moderne kruidenmagie staat lavendel bekend om zijn eigenschappen van bescherming, liefde, zuivering, vrede en slaap. De paarse kleur van lavendel wordt in veel spirituele tradities geassocieerd met spiritualiteit en hogere bewustzijnstoestanden. Lavendel wordt gebruikt bij meditatie om de geest te kalmeren en te focussen, bij reinigingsrituelen om negatieve energie te verdrijven en bij liefdesrituelen. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Lavendel is één van de meest waardevolle planten voor bijen en andere bestuivers. De nectar en het stuifmeel van lavendel zijn bijzonder geliefd bij honingbijen, hommels en wilde bijen. Lavendelhoning is dan ook één van de meest gewaardeerde honingsoorten ter wereld, met een fijn bloemig aroma. In gebieden met veel lavendel produceren bijenvolken aanzienlijk meer honing dan in gebieden zonder lavendel.

Naast bijen trekken de bloemen ook vlinders, zweefvliegen en andere nuttige insecten aan. De lange bloeiperiode van juni tot september maakt lavendel tot een bijzonder waardevolle voedselbron voor bestuivers gedurende een groot deel van het zomerseizoen. Lavendel draagt zo bij aan een gezonder en rijker insectenleven in de tuin.

De sterke geur van lavendel werkt ook insectenwerend. Gedroogde lavendel in zakjes wordt al eeuwenlang in kledingkasten en tussen linnengoed gelegd om motten te weren. Dit gebruik gaat terug op de Romein die lavendel in zijn kledingkast legde om zijn gewaden te beschermen.

Bijzonder gebruik

Cosmetica en huidverzorging
Lavendelolie is één van de meest gebruikte etherische oliën in de cosmetica. Van zeep en shampoo tot gezichtscrème en badproducten: lavendel is in talloze verzorgingsproducten te vinden. De olie werkt van oudsher verzachtend bij huidirritaties, insectenbeten en kleine brandwonden. Ook bij eczeem en acne wordt lavendelolie traditioneel uitwendig toegepast.

Aromatherapie
Lavendelolie staat in de aromatherapie bekend als de meest veelzijdige olie. De geur werkt kalmerend, ontspannend en helpt bij het inslapen. Een paar druppels lavendelolie op het kussen of in een diffuser voor het slapen gaan is een bekende en goed onderbouwde toepassing.

Insectenwerend
De geur van lavendel houdt muggen, motten en andere insecten op afstand. Gedroogde lavendelzakjes in de kledingkast, een potje gedroogde lavendel op de vensterbank of een takje lavendel op het terras helpen insecten te weren op een volledig natuurlijke manier.

Lavendelwater en parfum
Lavendelwater, een waterig destillaat van lavendelbloemen, is al eeuwenlang populair als lichaamsspray, ruimtespray en verzorgingsproduct. Lavendel is ook één van de meest gebruikte basisnoten (geurstoffen) in de parfumindustrie.

Verzorgingstips

Standplaats
Lavendel groeit het best op een volle zonnige plek. Hoe meer zon, hoe rijker de bloei en hoe sterker de geur. In halfschaduw groeit de plant ook maar bloeit minder uitbundig en is de geur minder intens.

Bodem
Een goed doorlatende, droge tot matig vochtige en bij voorkeur kalkrijke bodem heeft de voorkeur. Lavendel verdraagt geen natte voeten en zeker geen wateroverlast in de winter. Op zware, natte kleigrond groeit lavendel slecht. Verbeter de bodem eventueel met grind of zand voor een betere doorlatendheid.

Water
Lavendel is uitstekend droogtetolerant eenmaal aangeslagen en heeft weinig water nodig. Geef in het eerste seizoen regelmatig water om de plant te laten aanslaan. Daarna heeft de plant nauwelijks nog water nodig en verdraagt langdurige droogte goed.

Snoeien
Snoei lavendel twee keer per jaar voor een compacte, vitale plant. Snoei na de eerste bloei de bloemstengels terug tot net boven het blad voor een mogelijke tweede bloei. Snoei in het voorjaar de plant flink terug maar nooit tot in het oude, harde hout. Lavendel loopt niet opnieuw uit vanuit oud hout. Regelmatig snoeien voorkomt verhouting en houdt de plant compact en bloeirijk.

Winterhardheid
Lavandula angustifolia is goed winterhard en verdraagt temperaturen tot -20°C of lager mits de bodem goed doorlatend is. Natte, stilstaande grond in de winter is veel gevaarlijker dan vorst. Op een goed doorlatende, zonnige plek overleeft echte lavendel de Nederlandse winter zonder problemen.

Kweektips

Oogsten
Oogst de bloemen voor culinair of medicinaal gebruik vlak voordat de bloemen volledig open zijn. Op dat moment is de concentratie etherische olie het hoogst. Oogst altijd in de ochtend na het opdrogen van de dauw. Knip de bloeiende stengels af en gebruik ze vers of hang ze ondersteboven te drogen op een droge, donkere en luchtige plek.

Als haag of border
Lavendel is uitstekend geschikt als lage haag of borderomzoming. Plant de planten op een onderlinge afstand van 30 tot 40 centimeter voor een gesloten effect. Een lavendelhaag is decoratief, geurend en bijvriendelijk.

In een pot
Lavendel groeit ook goed in een pot op een zonnig terras of balkon. Gebruik een pot met goede afvoergaten en een goed doorlatend potgrondmengsel. Geef spaarzaam water en snoei regelmatig voor een compacte groei.

Samenplanten

Lavendel combineert prachtig met andere mediterrane kruiden die dezelfde zonnige, droge standplaats verkiezen. Mooie combinaties zijn mogelijk met echte tijm (Thymus vulgaris), paarse salie (Salvia officinalis ‘Purpurascens’) en oregano (Origanum vulgare), alle ook verkrijgbaar bij ons.

Lavendel combineert minder goed met vochtminnende kruiden zoals gotu kola, jiaogulan of bergamotplant, die een heel andere waterhuishouding vereisen. In een droge, zonnige border vormt lavendel samen met absintalsem en paarse salie een prachtige, zilverig-paarse combinatie die het hele seizoen decoratief is.