Ananaskers – Physalis peruviana

Wat is ananaskers?

Ananaskers kopen, direct van de kwekerij: Physalis peruviana L. is een bijzondere fruitplant uit de nachtschadefamilie (Solanaceae) met sierlijke papieren lampionnetjes waarin de zoete oranje bessen rijpen. De plant is al meer dan tweeduizend jaar in cultuur in de Andes van Zuid-Amerika en is tegenwoordig populair in moestuinen, voedselbossen en als culinaire delicatesse in restaurants en keukens wereldwijd.

Ananaskers wordt in Nederland als eenjarige geteeld maar is in de tropen een overblijvende vaste plant. In Nederland wordt de plant 80 tot 150 centimeter hoog, soms tot 200 centimeter. De stengels zijn rechtopstaand, breed vertakt en licht behaard. De bladeren zijn hartvormig, 10 tot 17 centimeter lang, afwisselend geplaatst en licht behaard aan de onderzijde. De plant heeft een opvallend zachte, fluweelachtige textuur door de fijne haren op stengels, bloemstelen en kelken.

Van mei tot juni verschijnen kleine gele bloemen met een paarse vlek in de keel. De bloemen zijn zelfbestuivend. Na de bloei vormt de kelk zich tot het kenmerkende lampionnetje dat de bes volledig omsluit en beschermt. De rijpe bes is oranje van kleur, 1 tot 2 centimeter groot en omhuld door een lichtbruine papieren kelk. De smaak is friszoet met een vleugje ananas en citrus. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Physalis peruviana L. en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Physalis peruviana L. werd vastgelegd door Carl Linnaeus in 1763 in de tweede editie van zijn Species Plantarum, pagina 1670. De L. verwijst naar Linnaeus als eerste officiële beschrijver. De geslachtsnaam Physalis is afgeleid van het Griekse phusalis, wat “blaas” of “blaasje” betekent. Dit verwijst naar de opgezwollen, blazige kelk die de bes omhult en er als een klein lampionnetje uitziet. De soortnaam peruviana verwijst naar Peru, één van de landen van herkomst van de plant.

Een bijzonder weetje over de naam: “Kaapse kruisbes” is een foutieve vertaling van de Engelse naam “cape gooseberry.” De naam verwijst niet naar Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika maar naar de cape, de kap die monniken vroeger droegen. Het papieren omhulsel van de bes lijkt namelijk precies op zo’n kap. Het had dan ook beter “Kapse kruisbes” kunnen worden vertaald. In Zuid-Afrika werd de plant wel populair gekweekt aan de Kaap de Goede Hoop in de 19e eeuw, wat de verwarring heeft vergroot.

In Nederland en België: ananaskers, goudbes, kaapse kruisbes, incabes, kaibes, kaapse goudbes, Peruaanse kers. In het Engels: cape gooseberry, goldenberry, Peruvian groundcherry, Inca berry, poha (Hawaii). In het Duits: Kapstachelbeere, Andenbeere, Physalisbeere. In het Frans: alkékenge du Pérou, coqueret du Pérou, amour en cage, cerise de terre. In het Spaans (Peru): aguaymanto, topotopo (Quechua), uvilla (Ecuador), uchuva (Colombia). In het Italiaans: alchechengi del Perù. In het Portugees: fisális, groselha do Cabo. In het Zweeds: kapkrusbär. In het Pools: miechunka peruwiańska. In het Russisch: физалис перуанский (fizalis peruansky). In het Arabisch: فيزاليس بيروفيانا. In het Chinees: 灯笼果 (dēnglóng guǒ, lampionvrucht). In het Japans: ショクヨウホオズキ (shokuyō hōzuki).

Officiële documentatie

Physalis peruviana L. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. De eerste wetenschappelijke beschrijving door Linnaeus dateert uit 1763 en staat vermeld als Sp. Pl., ed. 2: 1670 (1763). Erkende synoniemen zijn Physalis edulis Sims, Physalis latifolia Lam. en Physalis tomentosa Medik. In oudere literatuur en bij kwekerijen wordt de naam Physalis edulis nog veel gebruikt.

Herkomst en verspreiding

Physalis peruviana is inheems in de hogere gebieden van de Andes in Peru, Ecuador, Colombia en Bolivia, op hoogten van 500 tot 3.000 meter boven zeeniveau. De plant groeit van nature op bosranden, in open gebieden en langs rivieren in de Andes.

De plant werd al geteeld door de Inca’s en pre-Inca culturen in de Andes. Na de komst van Europeanen verspreidde de plant zich via de handelsroutes. In Engeland werd de plant voor het eerst gekweekt in 1774. Vroege kolonisten aan de Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika teelden de plant voor 1807. Vandaar verspreidde de plant zich naar Australië en Nieuw-Zeeland. In de 20e eeuw verspreidde de goudbes zich naar vrijwel alle gematigde en tropische gebieden ter wereld. Colombia is tegenwoordig de grootste exporteur van fysalis ter wereld.

Geschiedenis

De teelt van Physalis peruviana in Zuid-Amerika is terug te voeren tot de Inca-beschaving en zelfs tot pre-Inca culturen. De plant werd geteeld als voedselgewas en van oudsher ook gebruikt in de traditionele geneeskunde van de Andes. Na de Spaanse verovering van Zuid-Amerika in de 16e eeuw verspreidden Spaanse handelaren en missionarissen de plant naar andere delen van de wereld.

Carl Linnaeus beschreef de plant wetenschappelijk in 1763 op basis van zaden die de Zweedse botanicus Jonas Alströmer uit Lima, Peru had meegebracht naar de botanische tuin in Uppsala, Zweden. In de 18e en 19e eeuw werd de plant populair in Engeland en Zuid-Afrika. In Nederland en Europa raakte de plant in de vergetelheid tot de opmars van de gezondheidsbeweging en de permacultuurbeweging in de late 20e en vroege 21e eeuw de plant opnieuw populair maakten.

Een bijzonder historisch weetje: in de Indiase deelstaat Rajasthan staat de goudbes bekend als ras bhari, wat “sappig en vol” betekent. De plant is al eeuwenlang ingeburgerd in India en wordt er gebruikt in lokale gerechten en verwerkt in Ayurvedische preparaten. Dit toont aan hoe universeel de aantrekkingskracht van de goudbes al eeuwenlang is.

Inhoudsstoffen

De vruchten van Physalis peruviana zijn bijzonder rijk aan bioactieve stoffen. De bessen bevatten hoge concentraties vitamine C, vitamine B3 (niacine), provitamine A (bèta-caroteen), vitamine E en vitamine K1. Verder bevatten de vruchten ijzer, kalium, fosfor en vezels. De vruchten zijn ook rijker aan eiwitten dan de meeste andere fruitsoorten.

Bijzonder kenmerkend voor de plant zijn de withanoliden, een groep bioactieve steroïdale verbindingen die ook voorkomen in de verwante ashwagandha-plant (Withania somnifera). De withanoliden geven de plant zijn bijzondere medicinale eigenschappen. Verder bevatten de vruchten flavonoïden, polyfenolen, carotenoidenals bèta-caroteen en zeaxanthine, en sucrose-esters.

Een uitgebreid overzichtsartikel van Kasali et al. (2021) in The Scientific World Journal geeft een volledig overzicht van de etnotherapeutische toepassingen en fytochemische samenstelling van Physalis peruviana L.

Culinaire toepassingen

Ananaskers is een veelzijdig culinair ingrediënt dat in Nederland steeds bekender wordt. De friszoete bessen met een vleugje ananas en citrus zijn op vele manieren te gebruiken in de keuken. Alleen de rijpe bes is eetbaar. Het papieren omhulsel (de kelk) is niet eetbaar. De bes is rijp wanneer het omhulsel droog, lichtbruin en papierachtig aanvoelt en openbarst.

Vers eten
De rijpe bessen zijn heerlijk om direct van de plant te eten. Pel het lampionnetje terug en eet de glanzende oranje bes. De smaak is friszoet met een tropisch vleugje ananas en citrus. De bessen zijn ook lekker door yoghurt, kwark of een fruitsalade.

Garnering en desserts
De bessen zijn in restaurants wereldwijd geliefd als sierlijke garnering bij desserts, cakes en chocoladegerechten. Het decoratieve lampionnetje dat teruggeslagen wordt geeft het gerecht een elegante uitstraling. De bes wordt ook gedoopt in gesmolten chocolade als culinaire lekkernij.

Jam en gelei
Ananaskers is uitstekend geschikt voor jam, gelei en compote. De bessen bevatten genoeg pectine om zonder extra pectine een stevige jam te maken. De jam heeft een bijzondere friszoete smaak die goed combineert met wild, kaas en hartige gerechten.

Salades en sauzen
Halve of hele bessen geven een frisse touch aan zowel zoete als hartige salades. De bessen combineren goed met avocado, mozzarella en rucola. Fijngehakte bessen geven een bijzondere smaak aan salsa’s en fruitsauzen bij vlees en vis.

Smoothies en sappen
De bessen zijn heerlijk in smoothies en fruitsappen. Ze geven een frisse tropische smaak en zijn rijk aan vitamine C. Combineer ze met mango, ananas of sinaasappel voor een vitaminebom.

Gedroogd als incabes
Gedroogde goudbes wordt in de handel verkocht als “incabes” of “goldenberry” en is geliefd als superfood. De gedroogde bessen bevatten een hoge concentratie eiwitten, vezels en antioxidanten en worden gebruikt in granola, mueslirepen en als snack.

Van oudsher gebruik

Physalis peruviana heeft een goed gedocumenteerde geschiedenis in de traditionele geneeskunde van meerdere culturen. In Zuid-Amerika wordt de plant van oudsher gebruikt bij astma, griep, keelpijn en maag-darmklachten. In de Ayurvedische geneeskunde van India wordt de plant ingezet bij meerdere aandoeningen. In Kameroen, Colombia, India, Kenia, Nepal en Zuid-Afrika zijn de bladeren, vruchten, wortels en stengels van oudsher toegepast in de traditionele geneeskunde bij diverse klachten waaronder huidaandoeningen, hepatitis en infecties.

Wetenschappelijk onderzoek bevestigt de aanwezigheid van bioactieve stoffen in de plant met ontstekingsremmende, antioxidante en antimicrobiële eigenschappen. De plant is echter niet opgenomen in de Europese Farmacopee of erkend door de EMA als geneeskruid. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

Ananaskers had al een bijzondere plek in de cultuur van de Inca’s. De plant werd geteeld in de heilige tuinen van de Inca-beschaving en was onderdeel van de voedselcultuur die nauw verbonden was met religieuze en rituele praktijken. In de Inca-beschaving was voedsel niet alleen een fysieke maar ook een spirituele bron van leven en kracht. De goudgele bes in zijn sierlijke omhulsel gold als een geschenk van de natuur.

In de lokale volkstraditie van de Andes wordt de plant nog altijd verbonden met gezondheid, vruchtbaarheid en bescherming. De sierlijke lampionvorm van het omhulsel heeft in diverse Andesculturen een symbolische betekenis als beschermend omhulsel. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Ananaskers is een waardevolle plant voor de biodiversiteit in de tuin. De kleine gele bloemen met paarse vlekken in de keel zijn aantrekkelijk voor bijen en hommels. De bloemen zijn zelfbestuivend maar worden ook bezocht door bestuivers, wat de vruchtetting bevordert. De plant bloeit de hele zomer door van mei tot de eerste vorst.

In een voedselbos of permacultuur tuin is de ananaskers een waardevolle kruidlaagplant die tegelijkertijd sierwaarde, een rijke oogst en waarde voor bestuivers biedt. De plant past goed in de kruidlaag onder hogere struiken en bomen mits er voldoende licht is.

Verzorgingstips

Standplaats
Ananaskers groeit het best op een zonnige, warme en beschutte standplaats. Hoe meer zon en warmte, hoe rijker de oogst en hoe zoeter de bessen. De plant verdraagt geen kou en wordt beschadigd door nachtvorst. Zet de plant pas buiten na de ijsheiligen (medio mei).

Bodem
Een voedzame, humusrijke en licht vochthoudende bodem met een goede doorlatendheid heeft de voorkeur. De plant groeit op vrijwel alle grondsoorten maar geeft de voorkeur aan een licht zure tot neutrale bodem (pH 5,5 tot 7,5). Op te voedselrijke stikstofrijke grond groeit de plant weelderig maar geeft minder vruchten.

Water
Geef regelmatig water maar vermijd wateroverlast. Een consistente bodemvochtigheid bevordert de groei en vruchtetting. Bij droogte vallen de bloemen af en worden de bessen kleiner. In een pot vaker controleren of de grond voldoende vochtig is.

Winterhardheid
Ananaskers is niet winterhard en overleeft geen vorst buiten. In Nederland wordt de plant als eenjarige geteeld. De plant kan echter worden overwinterd op een vorstvrije, lichte plek bij minimaal 10°C. Snoei de plant voor het binnenhalen terug tot circa 30 centimeter. In het voorjaar loopt de overwinterde plant opnieuw uit en draagt dat seizoen veel eerder vruchten.

In een pot
Ananaskers groeit uitstekend in een grote pot op een zonnig terras of balkon. Gebruik een pot van minimaal 20 liter met goede afvoergaten en een voedzame potgrond. In een pot is de plant makkelijker te overwinteren binnenshuis.

Kweektips

Oogsten
De bessen zijn rijp wanneer het lampionnetje droog, lichtbruin en papierachtig aanvoelt. Rijpe bessen vallen soms vanzelf op de grond. Oogst de bessen met het lampionnetje eromheen voor een langere houdbaarheid. In het lampionnetje bewaard zijn de bessen weken houdbaar op een koele, droge plek.

Groei stimuleren
Knip de groeipunten van de plant regelmatig in om meer zijscheuten en daarmee meer vruchten te stimuleren. Een goed vertakte plant geeft een rijkere oogst dan een rechtop gegroeide plant met weinig vertakkingen.

Plantafstand
Plant ananaskers op een onderlinge afstand van 60 bij 60 centimeter voor een goede luchtcirculatie en optimale groei. De plant heeft ruimte nodig om breed uit te groeien.

Samenplanten

Ananaskers past uitstekend in een voedselbos of permacultuur tuin als kruidlaagplant. De plant combineert goed met andere zomerbloeiende moestuin- en fruitplanten die dezelfde zonnige, warme standplaats verkiezen. Mooie combinaties zijn mogelijk met Chinese bieslook (Allium tuberosum) en bergamotplant Cambridge Scarlet (Monarda didyma ‘Cambridge Scarlet’), beide ook verkrijgbaar bij ons.

Ananaskers combineert minder goed met droogteminnende mediterrane kruiden zoals lavendel en tijm die een heel andere waterhuishouding vereisen. In de moestuin plant u ananaskers het best op een beschutte zonnige plek weg van hogere planten die de warmte wegnemen.