Citroenverbena, verveine – Aloysia citrodora

Wat is citroenverbena?

Citroenverbena kopen, direct van de kwekerij: Aloysia citrodora is een aromatische halfheester uit de ijzerhardfamilie (Verbenaceae) met een intense, zuivere citroengeur die al vrijkomt bij de lichtste aanraking van het blad. De lancetvormige, glanzende bladeren bevatten een etherische olie met meer dan 65 componenten waarvan de geur sterker en puurder is dan die van echte citroen. In Frankrijk staat de plant al eeuwenlang bekend als verveine, de geliefde kruidenthee die men er na het eten drinkt voor een rustige spijsvertering.

Citroenverbena is een halfheester die in zijn thuisland Zuid-Amerika tot 3 meter hoog kan worden. In Nederland groeit de plant in een pot of kuip tot 60 tot 120 centimeter hoog. De bladeren zijn lancetvormig, glanzend groen en enigszins ruw aan de bovenkant. Ze staan in kransen van drie aan de stengels, vandaar de vroegere naam Aloysia triphylla (driebladerige Aloysia). Van augustus tot september bloeit de plant met sierlijke kleine lila tot witte bloempjes in pluimvormige aren die bijen en vlinders aantrekken.

Citroenverbena is niet winterhard en verliest in de herfst zijn bladeren. De plant overwintert het best op een koele, vorstvrije plek binnenshuis. In een beschutte stadstuin of op een beschut terras kan de plant milde Nederlandse winters buiten overleven maar dit is risicovol. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Aloysia citrodora en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Aloysia citrodora Paláu werd in 1784 gepubliceerd door de Spaanse botanicus Antonio Palau y Verdera in zijn werk Parte Práctica de Botánica, deel 1, pagina 768. De geslachtsnaam Aloysia is een verlatiniseerde vorm van de naam Louisa en is een eerbetoon aan Maria Louisa van Parma (1751-1819), prinses van Asturië en koningin van Spanje als echtgenote van Karel IV. De botanici van de Real Jardín Botánico de Madrid noemden de plant “Hierba de la Princesa” (prinsessenkruid) ter ere van haar. De soortnaam citrodora is afgeleid van het Latijn: citrus (citroen) en odorus (geurend). De naam betekent letterlijk “citroengeurend.”

Een bijzonder weetje over de naamgeving: de plant heeft in de loop der eeuwen talloze wetenschappelijke namen gekregen. De bekendste synoniemen zijn Aloysia triphylla (driebladerige Aloysia), Lippia citrodora en Verbena triphylla. De naam Aloysia triphylla verwijst naar de bladeren die in kransen van drie staan. In de tuinhandel wordt zowel Aloysia citrodora als Aloysia triphylla nog veel gebruikt.

In Nederland en België: citroenverbena, verveine, geurig ijzerhard, citroenstruik. In het Engels: lemon verbena, lemon beebrush, herb Louisa. In het Duits: Zitronenstrauch, Zitronenverbene. In het Frans: verveine citronnée, verveine odorante. In het Spaans: hierba luisa, cedrón, verbena de Indias. In het Italiaans: verbena odorosa, cedrina. In het Zweeds: citronverbena. In het Tsjechisch: aloisie citronová. In het Russisch: алоизия трёхлистная (aloisiya tryokhllistnaya). In het Japans: レモンバーベナ (remon bābena). In het Arabisch: لويزة (luiza). In het Grieks: λουΐζα (louiza). In het Catalaans: marialluïsa.

Officiële documentatie

Aloysia citrodora Paláu is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. Het inheemse verspreidingsgebied loopt van zuidelijk Bolivia tot noordwestelijk Argentinië. De eerste publicatie dateert uit 1784: Parte Práct. Bot. 1: 768 (1784). Erkende synoniemen zijn Aloysia triphylla (L’Hér.) Britton, Lippia citrodora (Paláu) Kunth en Verbena triphylla L’Hér.

Herkomst en verspreiding

Aloysia citrodora is inheems in het droge subtropische berggebied van Zuid-Amerika, van zuidelijk Bolivia tot noordwestelijk Argentinië. De plant groeit van nature op droge, rotsachtige hellingen en in droge valleien op hoogten van 500 tot 3.000 meter boven zeeniveau. In zijn thuisland groeit de plant als een grote struik tot 3 meter hoog in een subtropisch klimaat.

In de 17e eeuw brachten Spaanse en Portugese ontdekkingsreizigers de plant naar Europa, aanvankelijk voor de teelt van etherische olie voor de parfumindustrie. De plant raakte al snel populair in Spanje, Portugal en later in heel Europa als theekruid en tuinplant. In Frankrijk groeide citroenverbena uit tot een van de meest geliefde kruidentheeën, bekend als verveine. Vandaag de dag is de plant gecultiveerd in mediterrane landen, Noord-Afrika en overal ter wereld als tuinkruid.

Geschiedenis

Citroenverbena heeft een rijke geschiedenis die begint bij de inheemse volken van Zuid-Amerika. De plant werd al eeuwenlang door de lokale bevolking in Bolivia en Argentinië gebruikt in de volksgeneeskunde, bij spijsverteringsklachten en als kalmerend middel. In het Spaans werd de plant bekend als “cedrón” en “hierba luisa,” waarbij de laatste naam verwijst naar prinses Maria Louisa van Parma.

In 1767 verzamelde de Franse botanicus Philibert Commerson de plant in Buenos Aires tijdens zijn botanische wereldreis met Bougainville. De plant werd vervolgens overgebracht naar de Real Jardín Botánico de Madrid, waar de botanici Casimiro Gómez Ortega en Antonio Palau y Verdera de plant noemden naar prinses Maria Louisa van Parma. In 1784 publiceerde Palau y Verdera de officiële wetenschappelijke beschrijving.

In de 18e en 19e eeuw werd citroenverbena bijzonder populair in de Britse en Franse tuincultuur. In Frankrijk groeide de plant uit tot een nationaal icoon: de verveine, de thee die men na het eten drinkt. Nog altijd is verveinethee in Frankrijk zo ingeburgerd dat bijna elke brasserie en elk restaurant hem op de kaart heeft staan. In England was lemon verbena een vaste bewoner van de kruidenmoestuin van de Victoriaanse tuinen. De geur van de bladeren bleef ook na het drogen intens, wat de plant bijzonder geschikt maakte voor potpourri, geurkussentjes en geurzakjes voor in de linnenkast.

Inhoudsstoffen

Citroenverbena bevat een bijzonder rijke en goed onderzochte samenstelling van bioactieve stoffen. De etherische olie bestaat uit meer dan 65 componenten. De belangrijkste zijn geranial (citral A) en neral (citral B), samen ook wel citral genoemd. Citral is verantwoordelijk voor de karakteristieke intense citroengeur. Dezelfde verbindingen komen ook voor in citroengras, citroen en sinaasappel, wat de sterke citrusgeur verklaart. Andere kenmerkende stoffen in de olie zijn limoneen, linalool, 1,8-cineol en bèta-caryofylleen.

Naast de etherische olie bevat citroenverbena verbascoside, een fenolglycosine die ook bekendstaat als acteoside. Verbascoside is de meest kenmerkende en meest bestudeerde bioactieve stof van de plant. Verder bevat de plant flavonoïden waaronder luteoline, apigenine en hispiduline, fenolzuren en furanocoumarinen.

Een uitgebreid wetenschappelijk artikel in Molecules (2022) geeft een volledig overzicht van de antioxidante en antiproliferatieve eigenschappen van Aloysia citrodora en de bioactieve stoffen die daarvoor verantwoordelijk zijn.

Culinaire toepassingen

Citroenverbena is een van de meest veelzijdige en aromatische keukenkruiden die er zijn. De intense, zuivere citroengeur en -smaak van de bladeren maken de plant onmisbaar in een brede range van gerechten en dranken. Voeg de bladeren bij voorkeur pas aan het einde van de bereiding toe om het aroma te bewaren. De bladeren blijven ook na drogen bijzonder aromatisch.

Verveinethee
De bekendste toepassing van citroenverbena is als kruidenthee, de beroemde Franse verveine. Een handjevol verse of gedroogde bladeren in heet water geeft een heerlijke, zuiver citroenaromaatische thee zonder de zuurheid van echte citroen. In Frankrijk is verveinethee de klassieke digestief na het eten. De thee heeft een licht kalmerende werking en bevordert de spijsvertering.

Desserts en bakken
Verse blaadjes fijngehakt door room, panna cotta, crème brûlée of mousse geven een verfijnd citroenaroma dat veel subtieler en complexer is dan dat van citroenschil of -sap. In de hoge keuken is citroenverbena een geliefd ingredient bij desserts met fruit, chocolade of romige sauzen.

Vis en gevogelte
Gehakte blaadjes door marinades voor kip, kalkoen of vis geven een frisse citrusnoot. De citroengeur combineert uitstekend met de delicate smaak van kip en witte vis. Leg enkele bladeren onder de huid van een kip voor het braden voor een subtiel citroenaroma.

Cocktails en gearomatiseerd water
In Frankrijk is het populair om een takje citroenverbena in water of bronwater te leggen voor een subtiel gearomatiseerde drank. De plant is ook uitstekend voor zelfgemaakte limonades, cocktails en gin-tonics. De smaak combineert goed met gin, vodka en lichtere fruitige dranken.

Salades en dressings
Fijngehakte blaadjes geven een frisse citrusnoot aan groene salades, fruitsalades en vinaigrettes. Citroenverbena combineert goed met aardbeien, melon, perzik en andere zomerfruit.

Potpourri en linnenkast
De gedroogde bladeren van citroenverbena verspreiden maandenlang een heerlijke citroengeur en zijn uitstekend voor potpourri, geurkussentjes en geurzakjes voor in de linnenkast. De plant heeft bovendien een mugwerende werking vanwege de citrusgeur.

Van oudsher gebruik

Citroenverbena heeft een goed gedocumenteerde volksmedische geschiedenis van eeuwen in Zuid-Amerika en later ook in Europa. Van oudsher werd de plant gebruikt bij spijsverteringsklachten, een opgeblazen gevoel, misselijkheid en diarree. De plant werd ook van oudsher gebruikt bij angst, nervositeit en slaapproblemen vanwege de veronderstelde kalmerende werking. In de traditionele geneeskunde van Bolivia en Argentinië wordt de plant al eeuwenlang gebruikt bij koorts, bronchitis en hartklachten.

In Europa werd citroenverbena al snel populair als medicinaal theekruid bij spijsverteringsklachten. De EFSA heeft een gezondheidsclaim goedgekeurd voor citroenverbena bij de bevordering van een normale darmwerking. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

Citroenverbena heeft een gedocumenteerde spirituele en rituele gebruiksgeschiedenis. Van oudsher gebruikten Germaanse sjamanen het geurig ijzerhard, de Europese verwante plant, als wierookkruid bij de zomerzonnewende en andere feestelijke gelegenheden. Citroenverbena zelf werd door inheemse stammen in Zuid-Amerika gebruikt bij reinigingsrituelen. De intense citroengeur van de plant wordt in veel tradities geassocieerd met reiniging, verheldering en het verdrijven van negatieve energie.

In de moderne kruidenmagie staat citroenverbena bekend als een kruid van liefde, zuivering en mentale helderheid. De citroengeur van de plant wordt gebruikt bij meditatie en aromatherapie voor een heldere, verfrist gevoel van de geest. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Citroenverbena is een waardevolle plant voor bijen, hommels en vlinders. De kleine lila tot witte bloempjes die van augustus tot september bloeien zijn rijk aan nectar en trekken massaal bestuivers aan. De citrusgeur van de bladeren heeft een mugwerende werking, wat de plant ook op het terras of balkon aangenaam maakt.

De plant heeft bovendien de bijzondere eigenschap dat de geur van de bladeren katten op afstand houdt. Dit maakt citroenverbena een nuttige plant voor tuiniers die overlast hebben van katten. Muggen en andere insecten mijden de intense citrusgeur, terwijl bijen en hommels de bloemen juist graag bezoeken.

Verzorgingstips

Standplaats
Citroenverbena staat het liefst op een zonnige, warme en beschutte standplaats. Hoe meer zon en warmte, hoe intenser het citroenaroma van de bladeren. Een beschutte plek tegen de wind is belangrijk want de plant is gevoelig voor koude wind. In een pot op een warm, zonnig terras of balkon gedijt citroenverbena uitstekend.

Bodem
Een goed doorlatende, matig voedselrijke en bij voorkeur licht kalkrijke bodem heeft de voorkeur. De plant verdraagt geen natte voeten. Bij zware kleigrond zand of grind door de bodem mengen voor betere doorlatendheid. In een pot een luchtige potgrond gebruiken met goede afvoergaten.

Water
Citroenverbena is matig droogtetolerant. Geef regelmatig water maar laat de bodem tussen de gietbeurten goed drogen. Te veel water is gevaarlijker dan te weinig. In de zomer bij droogte regelmatig water geven voor de beste groei en het rijkste aroma.

Winterhardheid en overwintering
Citroenverbena is niet winterhard en verdraagt geen vorst. In de herfst verliest de plant zijn bladeren bij de eerste koude nachten rond 0°C. Bij temperaturen onder -7°C overleeft de plant buiten niet. Breng de plant tijdig naar binnen op een koele, vorstvrije plek tussen 5 en 10°C. Een onverwarmde serre, garage of kelder is ideaal. De plant hoeft in de winter nauwelijks water. In het voorjaar loopt citroenverbena laat uit, soms pas in mei of juni. Wees geduldig en snoei pas als de eerste nieuwe bladeren verschijnen.

Bemesting
Bemest citroenverbena regelmatig tijdens het groeiseizoen met een organische meststof voor de beste groei en het rijkste aroma.

Kweektips

Oogsten
Oogst de bladeren het hele groeiseizoen door naar behoefte. De bladeren zijn het meest aromatisch net voor en tijdens de bloei in augustus en september. Oogst bij voorkeur in de ochtend wanneer de etherische oliën het sterkst zijn.

Snoeien
Snoei citroenverbena in het vroege voorjaar terug nadat de eerste nieuwe bladeren verschijnen. Dit stimuleert een volle, goed vertakte groei en voorkomt te lange, slappe stengels. Snoei nooit te diep in het oude hout want dat herstelt moeilijk.

In een pot
Citroenverbena groeit uitstekend in een pot of kuip op het terras. Gebruik een pot van minimaal 20 liter met goede afvoergaten. In een pot is de plant makkelijker te overwinteren binnenshuis. Gebruik een voedzame potgrond gemengd met wat grof zand voor een goede doorlatendheid.

Samenplanten

Citroenverbena combineert prachtig met andere aromatische mediterrane kruiden die dezelfde zonnige, warme standplaats en goed doorlatende bodem verkiezen. Mooie combinaties zijn mogelijk met rozemarijn (Salvia rosmarinus) en lavendel (Lavandula angustifolia), beide ook verkrijgbaar bij ons.

Citroenverbena past ook prachtig op een zonnig terras of balkon in een grote pot naast andere aromatische potplanten. De intense citroengeur van de bladeren maakt de plant ook decoratief in combinatie met andere kruiden met citrussmaak zoals citroentijm en citroenmelisse.

Veelgestelde vragen over Citroenverbena (Verveine)

Veelgestelde vragen over Citroenverbena (Verveine)

Is citroenverbena hetzelfde als verveine?

Ja. Citroenverbena (Aloysia citrodora) staat ook bekend als verveine, lemon verbena of citroenverveine. Het zijn verschillende namen voor dezelfde plant.

Is citroenverbena winterhard?

Citroenverbena is beperkt winterhard. Bij strenge vorst heeft de plant bescherming nodig of kan hij het beste vorstvrij overwinteren. In een pot is hij eenvoudig naar een beschutte plek te verplaatsen.

Is citroenverbena eetbaar?

Ja, de bladeren van citroenverbena zijn volledig eetbaar en worden veel gebruikt voor thee, desserts, gebak, siropen, cocktails en zomerse drankjes.

Waar smaakt citroenverbena naar?

Citroenverbena heeft een intens frisse citroengeur en -smaak, veel krachtiger dan citroenmelisse. De bladeren geven een natuurlijke citrussmaak af zonder zuur te zijn.

Kan citroenverbena in een pot groeien?

Ja, citroenverbena groeit uitstekend in een ruime pot of plantenbak. Zorg voor een zonnige standplaats en goed doorlatende potgrond.

Heeft citroenverbena veel zon nodig?

Ja. Citroenverbena groeit en geurt het beste op een warme, zonnige plek.

Wanneer kan ik citroenverbena oogsten?

De bladeren kunnen gedurende het groeiseizoen regelmatig worden geoogst. Jonge bladeren hebben de meest intense geur en smaak.

Hoe gebruik je citroenverbena?

Citroenverbena is heerlijk als verse thee, in ijsthee, desserts, fruitgerechten, cocktails, limonade, kruidenboter en als smaakmaker in diverse gerechten.

Is citroenverbena meerjarig?

Ja. Citroenverbena is een meerjarige plant. Bij een goede overwintering loopt de plant ieder voorjaar opnieuw uit.

Hoe groot wordt citroenverbena?

Citroenverbena kan ongeveer 100 tot 200 cm hoog worden, afhankelijk van de standplaats en de groeiomstandigheden.

Waarom ruikt citroenverbena zo sterk?

De bladeren bevatten veel etherische oliën, waardoor de plant een krachtige en aangename citroengeur verspreidt zodra je de bladeren aanraakt.

Is citroenverbena geschikt voor bijen en vlinders?

Ja. De bloemen trekken verschillende bestuivende insecten aan, waaronder bijen en vlinders.