Valeriaan – Valeriana officinalis

Wat is valeriaan?

Valeriaan kopen, direct van de kwekerij. Valeriana officinalis is het bekendste rustgevende kruid van Europa en één van de oudste medicinale planten die de mensheid kent. Al meer dan tweeduizend jaar wordt valeriaan gebruikt bij spanning, angst en slaapproblemen. Tot de komst van chemische slaapmiddelen in de jaren vijftig van de vorige eeuw was valeriaanwortel het meest gebruikte rustgevende middel van Europa.

Valeriaan is een robuuste, meerjarige vaste plant uit de kamperfoeliefamilie (Caprifoliaceae). De plant wordt 60 tot 150 centimeter hoog, soms tot 200 centimeter. De stengel is rechtopstaand, hol en gegroefd en heeft alleen bovenin vertakkingen. De bladeren zijn oneven geveerd met 11 tot 23 getande deelblaadjes. Onderaan de stengel bevindt zich een bladrozet.

Van juni tot augustus bloeit valeriaan met sierlijke, lichtroze tot witroze bloemschermen. De kleine trompetvormige bloemetjes hebben een zachte, zoete geur en zijn een absolute trekpleister voor bijen, hommels, vlinders en zweefvliegen. De bloemen zijn ook bijzonder waardevol voor zweefvliegen die zelfs bij koeler weer de bloemen bezoeken. Valeriaan is inheems in Nederland. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Valeriana officinalis L. en al zijn benamingen

De geslachtsnaam Valeriana is vermoedelijk afgeleid van het Latijnse valere, wat “sterk zijn” of “gezond zijn” betekent. Dit verwijst naar de krachtige medicinale werking van de plant. Een andere verklaring leidt de naam af van de Romeinse provincie Valeria in het huidige Hongarije, waar de plant wijdverspreid voorkwam. De soortnaam officinalis verwijst naar het gebruik als officieel geneeskruid in de middeleeuwse kloosterapotheek.

De wetenschappelijke naam Valeriana officinalis L. werd vastgelegd door Carl Linnaeus in zijn Species Plantarum op 1 mei 1753, pagina 31. De L. verwijst naar Linnaeus als auteur. De naam is bevestigd via Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI) en de GBIF-database.

In Nederland en België: valeriaan, echte valeriaan, baldriaanwortel, zenuwgoed, donderbloem, kattenkruid, heksenkruid. In het Engels: valerian, common valerian, garden valerian, all-heal, cat’s love. In het Duits: Baldrian, Echter Baldrian, Katzenwurzel, Katzenkraut. In het Frans: valériane, valériane officinale, herbe aux chats. In het Spaans: valeriana, valeriana officinal. In het Italiaans: valeriana, valeriana officinale. In het Portugees: valeriana. In het Zweeds: läkevänderot, kattört. In het Noors: legevendelrot. In het Deens: læge-baldrian. In het Pools: kozłek lekarski. In het Tsjechisch: kozlík lékařský. In het Russisch: валериана лекарственная (valeriana lekarstvennaya). In het Turks: kediotu, asıl kediotu.

Officiële documentatie

Valeriana officinalis L. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. POWO/Kew bevestigt het inheemse verspreidingsgebied als “Europe to NW. Iran.”

Valeriana officinalis staat vermeld in de Europese Farmacopee als officieel geneeskruid. De EMA heeft via haar HMPC-commissie een officieel monograph gepubliceerd voor Valerianae radix, waarin het traditionele gebruik erkend wordt bij lichte spanningsklachten en het bevorderen van de slaap. Het CBG heeft valeriaan goedgekeurd als kruidengeneesmiddel. Dit maakt valeriaan tot één van de weinige kruiden met een volledige Nederlandse én Europese wetenschappelijke erkenning als traditioneel geneeskruid.

Herkomst en verspreiding

Valeriana officinalis is inheems in Europa en Zuidwest-Azië, van IJsland en Portugal in het westen tot Europees Rusland en noordwestelijk Iran in het oosten. De plant groeit van nature in natte en droge weiden, in vochtige bossen en langs oevers en moerassen.

In Nederland is valeriaan een algemeen voorkomende inheemse plant. De plant staat ook in de Flora van Nederland vermeld als één van de meest voorkomende inheemse medicinale planten. Via cultuur en handel is valeriaan ook ingevoerd en verwilderd in Noord-Amerika, waar hij inmiddels in vele staten voorkomt.

Geschiedenis

Valeriaan heeft een van de langste en best gedocumenteerde medicinale geschiedenissen van alle Europese kruiden. De vroegste vermeldingen dateren uit de eerste eeuw na Christus. Hippocrates (460-377 v. Chr.) en Galenus (131-201 n. Chr.) raadden valeriaan al aan bij slapeloosheid. Dioscorides beschreef de plant in zijn gezaghebbende De Materia Medica als verwarmend, menstruatiebevorderend en urinedrijvend. In de middeleeuwen werd valeriaan in kloostertuinen door heel Europa geteeld als onmisbaar geneeskruid bij de pest, spanning en slaapproblemen. Hildegard von Bingen en Paracelsus beschreven de plant uitgebreid in hun werken.

In de 17e en 18e eeuw groeide de reputatie van valeriaan als rustgevend middel sterk. Italiaanse artsen documenteerden als eersten de krampstillende werking van de plant. In de 19e en vroege 20e eeuw was valeriaanextract één van de meest voorgeschreven rustgevende middelen in de Europese geneeskunde. Tot de komst van de benzodiazepines in de jaren vijftig was valeriaan het dominante rustgevende kruid van Europa.

Een bijzonder historisch weetje: volgens de overlevering zou de Rattenvanger van Hamelen valeriaan bij zich hebben gedragen om de ratten te lokken. De stoffen isovalereenzuur en actinidine in valeriaan werken namelijk niet alleen aantrekkelijk op katten maar ook op knaagdieren. Of dit verhaal klopt is niet historisch bewezen, maar het geeft aan hoe sterk de reputatie van valeriaan als kruid met bijzondere eigenschappen al eeuwenlang is.

Inhoudsstoffen

De werkzame stoffen van valeriaan zitten uitsluitend in de wortelstok en de wortels, niet in de bladeren of de bloemen. De wortelstok bevat een complexe samenstelling van meer dan 150 verschillende bioactieve stoffen. De belangrijkste zijn valereenzuur, acetoxyvalereenzuur en hydroxyvalereenzuur, een groep sesquiterpeenzuren die kenmerkend zijn voor Valeriana officinalis. Valereenzuur is de enige stof die exclusief in de wortels van Valeriana officinalis voorkomt en nergens anders in het plantenrijk.

Verder bevatten de wortels valepotriaten (iridoïde verbindingen), etherische oliën waaronder isovalereenzuur en actinidine, alkaloïden, GABA (gamma-aminoboterzuur), flavonoïden, looistoffen en lignanen. Het isovalereenzuur en actinidine zijn de stoffen die verantwoordelijk zijn voor de kenmerkende sterke geur van gedroogde valeriaan en voor de bijzondere aantrekkingskracht op katten.

Een veelgeciteerd overzichtsartikel in Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine geeft een uitgebreid overzicht van de chemische bestanddelen en de farmacologische werking van het geslacht Valeriana en bevestigt de rijke bioactieve samenstelling van Valeriana officinalis.

Valeriaan en katten: een bijzonder weetje

Valeriaan staat ook bekend als kattenkruid, niet te verwarren met het niet-verwante wilde kattenkruid (Nepeta cataria). Katten reageren sterk op de geur van gedroogde valeriaan. Ze rollen erin, beginnen te kwijlen, spinnen luid of rennen euforisch door de tuin. Dit gedrag wordt verklaard door isovalereenzuur en actinidine in de wortel, stoffen die lijken op feromonen die poezen uitstoten tijdens de paartijd.

Interessant is dat de typische sterke geur van valeriaan zich pas ontwikkelt bij het drogen van de wortels. Verse valeriaanwortels ruiken mild en nauwelijks opvallend. Zelfs grote katachtigen zoals leeuwen en tijgers kunnen sterk reageren op valeriaangeur. Voor mensen heeft de geur van gedroogde valeriaan eerder iets weg van oude sokken, terwijl de plant op mensen juist een kalmerende werking heeft. Een opmerkelijk verschil in werking tussen mens en kat.

Van oudsher gebruik

Valeriaan heeft een goed gedocumenteerde volksmedische geschiedenis van meer dan tweeduizend jaar. Van oudsher werd de wortelstok van valeriaan gebruikt bij spanning, angst, slapeloosheid, prikkelbaarheid en zenuwachtigheid. In de middeleeuwse volksgeneeskunde gold valeriaan ook als middel bij de pest, bij krampachtige klachten en bij hartkloppingen door spanning.

De EMA heeft via haar HMPC-commissie het traditionele gebruik van Valeriana officinalis erkend bij lichte spanningsklachten en het bevorderen van de slaap. Het CBG heeft valeriaan goedgekeurd als kruidengeneesmiddel. Dit is een officiële erkenning van eeuwenlang volksgebruik door twee gezaghebbende Europese instanties.

Spiritueel en ritueel gebruik

Valeriaan heeft in de Europese volksoverlevering een rijke spirituele traditie als beschermend en zuiverend kruid. In de middeleeuwen stond valeriaan bekend als heksenkruid, een plant die bescherming bood tegen zwarte magie en kwade geesten. Gedroogde valeriaanwortels werden in zakjes gedragen als beschermend amulet of boven deuren gehangen om het huis te beschermen.

In de moderne kruidenmagie staat valeriaan bekend als een kruid dat helpt aarden en wortelen. De plant wordt gebruikt bij zuiverings- en beschermingsrituelen, bij slaap- en droomrituelen en om kalmte te bewaren of te herstellen. Gedroogde valeriaan onder het hoofdkussen of in een slaapzakje zou diepe, rustgevende dromen bevorderen. In de aromatherapie wordt valeriaan ook gebruikt bij rituelen rondom de overgang en het stervensproces, vanwege de diepe rustgevende en ontspannende werking.

Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Valeriaan is een bijzonder waardevolle plant voor de biodiversiteit. De rijke bloemschermen zijn van juni tot augustus een belangrijke nectarbron voor bijen, hommels, vlinders en zweefvliegen. De bloemen zijn open en goed toegankelijk, waardoor ze door een grote verscheidenheid aan insectensoorten worden bezocht. De bloemschermen blijven zelfs bij koel en bewolkt weer insecten aantrekken, wat valeriaan tot een betrouwbare voedselbron maakt in de wisselvallige Nederlandse zomer.

Na de bloei bieden de holle stengels schuilmogelijkheden voor kleine bodemdieren en overwinterende insecten. De zaden zijn geliefd bij diverse zangvogels. Als inheemse plant draagt valeriaan bij aan het herstel van de biodiversiteit in de tuin. Langs vijverranden, in natte borders en in heemtuinen is valeriaan een onmisbare plant voor een rijker insectenleven.

Verzorgingstips

Standplaats
Valeriaan groeit het best op een volle zonnige tot halfbeschaduwde plek. In de volle zon is de bloei het rijkst. In halfschaduw groeit de plant ook goed maar bloeit iets minder uitbundig.

Bodem
Een voedzame, vochthoudende tot licht natte bodem heeft de voorkeur. Valeriaan groeit ook goed op normale tuingrond mits deze niet te droog is. De plant groeit uitstekend langs vijverranden en in natte borders. Op te droge grond groeit de plant minder krachtig en bloeit minder rijkelijk.

Water
Valeriaan heeft een voorkeur voor een regelmatig vochtige standplaats. Geef voldoende water tijdens droge periodes, met name in het eerste seizoen na het planten. Eenmaal aangeslagen is de plant tamelijk zelfredzaam mits de bodem niet langdurig uitdroogt.

Winterhardheid
Valeriaan is uitstekend winterhard tot circa -35°C en heeft geen bescherming nodig in de Nederlandse winter. Het bovengrondse deel sterft in de herfst af maar de plant loopt elk voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstok.

Snoeien
Verwijder in het voorjaar het oude, afgestorven blad en de stengels van het vorige seizoen. Dit houdt de plant fris en vitaal. Verwijder uitgebloeide bloemstengels tijdig als u ongewenste uitzaaiing wilt voorkomen. In een natuurlijke tuin mag valeriaan vrijelijk uitzaaien.

Hoogte
Bij zeer goede groeiomstandigheden kan valeriaan tot 150 tot 200 centimeter hoog worden. In een kleine tuin is het verstandig de plant ruim de ruimte te geven of regelmatig terug te snoeien om te voorkomen dat hij andere planten overschaduwt.

Kweektips

Standplaats kiezen
Plant valeriaan bij voorkeur achterin de border vanwege zijn grote hoogte. Langs een vijver, aan de rand van een sloot of in een natte hoek van de tuin is valeriaan helemaal op zijn plek. De plant combineert mooi met andere hoge inheemse vaste planten.

Uitzaaien
Valeriaan zaait zich gemakkelijk uit op open, vochtige plekken. Verwijder uitgebloeide bloemstengels tijdig als u ongewenste uitzaaiing wilt voorkomen. In een naturalistisch aangelegde tuin kan de plant vrijelijk uitzaaien en zo een soortenrijke vegetatie vormen.

Oogsten voor medicinaal gebruik
De wortels worden geoogst in het tweede of derde jaar van de plant, bij voorkeur in het najaar vlak voor de eerste vorst wanneer de plant bovengronds begint af te sterven. De werkzame stoffen zijn dan het meest geconcentreerd in de wortelstok. Wij adviseren u altijd een erkend herborist te raadplegen voor medicinaal gebruik van valeriaanwortel.

Samenplanten

Valeriaan combineert prachtig met andere inheemse vaste planten die een vergelijkbare vochtige standplaats verkiezen. Mooie combinaties zijn mogelijk met grote kattenstaart (Lythrum salicaria), sint-janskruid (Hypericum perforatum) en duizendblad (Achillea millefolium), alle ook verkrijgbaar bij ons.

Valeriaan past ook goed in een voedselbos of permacultuur tuin als hoge kruidlaag. De plant combineert minder goed met droogteminnende mediterrane kruiden zoals lavendel, tijm of paarse salie, die een heel andere waterhuishouding vereisen.