Sint-janskruid – Hypericum perforatum

Wat is sint-janskruid?

Sint-janskruid kopen, direct van de kwekerij: met Hypericum perforatum L. haalt u één van de meest historisch rijke, medicinaal best gedocumenteerde en ecologisch waardevolle inheemse planten van Europa in huis.

Sint-janskruid is een meerjarige vaste plant uit de hertshooifamilie (Hypericaceae) met stevige, tweekantige stengels van 20 tot 90 centimeter hoog. De bladeren zijn klein, eirond tot elliptisch en bevatten honderden kleine doorzichtige oliekliertjes die eruitzien als gaatjes wanneer u een blaadje tegen het licht houdt. Dit bijzondere kenmerk is direct verwerkt in de wetenschappelijke naam: perforatum betekent geperforeerd in het Latijn.

De stralend goudgele bloemen met opvallende gele meeldraden bloeien van juni tot september. Wrijft u de goudgele bloemen tussen uw vingers, dan kleuren ze onmiddellijk diepbloedrood door de aanwezigheid van hypericine, de belangrijkste werkzame stof van de plant. Dit spectaculaire verschijnsel maakt sint-janskruid tot één van de meest herkenbare en meest bijzondere planten van Europa.

Sint-janskruid is inheems in Nederland.

De naam: Hypericum perforatum L. en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Hypericum perforatum L. werd vastgelegd door Carl Linnaeus in 1753 in zijn Species Plantarum. De afkorting L. verwijst naar Linnaeus als eerste officiële beschrijver. De geslachtsnaam Hypericum is afgeleid van het Griekse hyper (boven) en eikon (afbeelding of ikon), een verwijzing naar de vroegere gewoonte om de plant boven religieuze afbeeldingen te hangen ter bescherming tegen kwade geesten.

De soortnaam perforatum verwijst naar de ogenschijnlijk geperforeerde bladeren. In werkelijkheid zijn het geen gaatjes maar doorzichtige oliekliertjes gevuld met etherische oliën. Erkende synoniemen zijn Hypericum officinale Gaterau, Hypericum officinarum Crantz en Hypericum vulgare Lam.

De naam sint-janskruid verwijst naar de bloeitijd die begint rond de feestdag van Sint Johannes de Doper op 24 juni, drie dagen na de zomerzonnewende. De naam hertshooi, een andere Nederlandse naam voor de plant, verwijst naar de hertshooifamilie (Hypericaceae) waartoe de plant behoort. In het Frans wordt de plant millepertuis genoemd, wat “duizend gaatjes” betekent, een directe verwijzing naar de oliekliertjes in de bladeren.

In Nederland en België: sint-janskruid, hertshooi, jaag den duivel, Gods genadekruid. In het Engels: St. John’s wort, perforate St. John’s wort, common St. John’s wort, Gods’ Wonderplant, Grace of God, Hardhay. In het Duits: Johanniskraut, Hartheu, Echtes Johanniskraut. In het Frans: millepertuis perforé, millepertuis commun, herbe de Saint-Jean, chasse-diable, herbe aux cent trous. In het Italiaans: erba di San Giovanni, iperico. In het Spaans: hierba de San Juan, hipérico. In het Portugees: hipericão. In het Zweeds: äkta johannesört. In het Pools: dziurawiec zwyczajny. In het Tsjechisch: třezalka tečkovaná. In het Russisch: зверобой продырявленный (zveroboj prodyrjavlennyj).

Officiële documentatie

Hypericum perforatum L. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. De eerste wetenschappelijke beschrijving door Linnaeus in Species Plantarum (1753) geldt als de eerste geldige beschrijving. In Nederland staat de plant vermeld in de Flora van Nederland (Heukels, 24e druk, 2020) als een algemeen voorkomende inheemse soort.

Bijzonder is dat sint-janskruid in Nederland door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) is geregistreerd als geneesmiddel. De Europese geneesmiddelenautoriteit EMA heeft via haar HMPC-commissie een officieel monograph gepubliceerd voor Hypericum perforatum herba, waarin zowel het traditionele gebruik als het wetenschappelijk onderbouwde gebruik is erkend. Dit maakt sint-janskruid tot één van de weinige kruiden met een volledige Europese wetenschappelijke erkenning.

Een uniek herkenningsteken

Sint-janskruid is de enige plant waarbij u het volgende kunt doen: pluk een groen blaadje en houd het tegen het licht. Ziet u honderden kleine doorzichtige stipjes, als gaatjes geprikt door een naald? Dan heeft u de echte Hypericum perforatum in handen. In werkelijkheid zijn het geen gaatjes maar oliekliertjes gevuld met etherische oliën.

Daarnaast hebben de bloemblaadjes aan de rand donkere stipjes, de hypericinerijke kliertjes. Wrijft u de goudgele bloemen fijn, dan kleuren ze onmiddellijk diepbloedrood. Dit spectaculaire verschijnsel is direct zichtbaar en maakt sint-janskruid tot één van de meest herkenbare wilde planten van Europa. Er zijn meerdere Hypericum-soorten die op sint-janskruid lijken, maar dit herkenningsteken van de doorzichtige bladstipjes is uniek voor Hypericum perforatum.

Herkomst en verspreiding

Sint-janskruid is inheems in Europa, West- en Midden-Azië en Noordwest-Afrika (Atlasgebergte). Het inheemse verspreidingsgebied loopt van Groot-Brittannië en Zuid-Scandinavië in het noorden tot aan het Middellandse Zeegebied in het zuiden, en van Portugal in het westen tot in Centraal-Azië en China in het oosten.

Via cultuur en handel is de plant inmiddels een echte kosmopoliet geworden. Sint-janskruid is verwilderd in Noord-Amerika, Zuid-Amerika, Zuid-Afrika, Australië en Nieuw-Zeeland, waar het op sommige plaatsen als invasief wordt beschouwd vanwege zijn snelle verspreiding.

Geschiedenis

Sint-janskruid heeft een van de langste en best gedocumenteerde medicinale geschiedenissen van alle Europese planten. Al meer dan tweeduizend jaar wordt de plant gebruikt als geneeskruid. De Griekse artsen Hippocrates, Dioscorides, Galenus en Plinius de Oudere aanbevolen sint-janskruid als diureticum, wondhelend kruid en middel bij menstruatiestoornissen en zenuwpijnen.

Dioscorides beschreef in zijn gezaghebbende De Materia Medica dat Hypericum een zeer goede wondhelende plant is die ook als pijnstiller kan worden gebruikt bij zenuwpijnen. Plinius de Oudere adviseerde het kruid bij slangenbeten en nierstenen. In de middeleeuwen was sint-janskruid een onmisbaar kruid in de kloosterapotheek. Hildegard von Bingen beschreef de plant in de twaalfde eeuw uitgebreid. De arts Paracelsus (1493-1541) schreef: “Zijn deugd kan eigenlijk niet beschreven worden, zo groot is hij; in geen land kan een beter geneesmiddel voor wonden gevonden worden.”

Een interessant historisch weetje: in de middeleeuwen werd sint-janskruid ook verwerkt in bier als smaakmaker, in de tijd voordat hop als standaard bittermaker in bier werd gebruikt. Gedroogde bloeiende toppen getrokken in olijfolie gaven na drie weken een diepbloedrode olie die als wondhelend middel werd gebruikt. Sint-Jansolie werd tot in de 19e eeuw verkocht als wondhelend middel in apotheken door heel Europa.

Inhoudsstoffen

Sint-janskruid bevat een rijke en goed gedocumenteerde samenstelling van bioactieve stoffen. De meest bekende zijn hypericine en pseudohypericine, naphthodianthron-pigmenten die verantwoordelijk zijn voor de diepbloedrode kleur bij wrijving van de bloemen en die fotosensibiliserend werken.

Hyperforine is de tweede belangrijke werkzame stof, een lipofiel phloroglucinol-derivaat dat in wetenschappelijk onderzoek de meeste aandacht heeft gekregen vanwege zijn neurochemische werking. Verder bevat de plant flavonoïden waaronder rutine, hyperosyde, quercetine en amentoflavon, looistoffen, etherische olie, xanthonen, procyanidinen en organische zuren.

Een veelgeciteerd overzichtsartikel over de medicinale eigenschappen van sint-janskruid in de NCBI Bookshelf geeft een uitgebreid overzicht van de chemie, farmacologie en klinische toepassingen van Hypericum perforatum L. en bevestigt de brede volksmedische en wetenschappelijke geschiedenis van de plant.

Culinaire toepassingen

Sint-janskruid is primair een medicinale en sierplant en heeft beperkte culinaire toepassingen. De smaak van de bloemen en bladeren is bitter en sterk kruidig, wat de plant minder geschikt maakt als alledaags keukenkruid.

Kruidenthee
Sint-janskruid kan worden gezet als kruidenthee van de bloeiende toppen. De thee heeft een sterke, kruidige en enigszins bittere smaak. De thee combineert goed met citroenmelisse, kamille of munt om de smaak te verzachten. Vanwege de medicinale werking en de mogelijke wisselwerkingen met medicijnen is het verstandig een erkend herborist of arts te raadplegen voordat u regelmatig sint-janskruidthee drinkt.

Bier als historische smaakmaker
In eeuwenoude kruidenboeken duiken recepten op waarbij sint-janskruid werd verwerkt in bier als bittermaker, in de tijd voordat hop gemeengoed werd als smaakmaker en conserveermiddel. Dit gebruik is historisch gedocumenteerd maar wordt tegenwoordig niet meer toegepast.

Verfplant
Sint-janskruid is een klassieke verfplant. Met de bloeiende toppen geeft men wol een oranjegele kleur, met het gehele kruid is het resultaat eerder citroengeel. Dit gebruik was in Europa eeuwenlang wijdverbreid.

Van oudsher gebruik

Sint-janskruid heeft een van de langst gedocumenteerde medicinale geschiedenissen van alle Europese kruiden. Van oudsher werd de plant uitwendig gebruikt bij wonden, brandwonden, kneuzingen, huidontstekingen en zenuwpijnen. Sint-Jansolie, gemaakt door bloeiende toppen te infuseren in olijfolie, was eeuwenlang een standaard wondhelend middel in de Europese volksgeneeskunde en de kloosterapotheek.

De Europese geneesmiddelenautoriteit EMA erkent via haar HMPC-commissie zowel het traditionele als het wetenschappelijk onderbouwde gebruik van sint-janskruid. Het geregistreerde medicinale gebruik heeft betrekking op het inwendige gebruik bij lichte depressieve klachten en uitwendige toepassing bij wonden en brandwonden.

Het verhaal achter de naam

Sint-janskruid bloeit precies rond 24 juni, de feestdag van Sint Johannes de Doper. De middeleeuwse kerk gaf de plant een diepe symbolische betekenis: het bloedkleurige sap van de bloemen zou het bloed zijn van Sint-Jan, dat een helende werking had. Maar de symboliek gaat nog verder terug.

Voor het christendom werd de rode vloeistof beschouwd als het bloed van Baldur, de Noorse god van het licht en de zuiverheid. In nog oudere tradities stond de plant centraal bij de vieringen van de zomerzonnewende, het moment waarop de zon haar hoogste punt bereikt en haar kracht op het hoogtepunt staat. Niet toevallig is 24 juni, drie dagen na de zomerzonnewende, het moment waarop de plant traditioneel werd geoogst: dan zouden de werkzame stoffen op hun piek zijn.

Spiritueel en ritueel gebruik

Geen plant heeft in de Europese folklore een rijkere spirituele traditie dan sint-janskruid. De plant stond bekend als fuga daemonum, de duivelsverjager, en werd boven deuren en ramen van huizen en stallen gehangen om onweer, hekserij en boze geesten af te weren. Op de dag van Sint-Jan werden kerken versierd met de bloemen en kruidenwissen van sint-janskruid.

De plant was centraal bij de zonnewendevieringen en de bijbehorende vreugdevuren. Het bloedkleurige sap werd beschouwd als heilig en beschermend. In de christelijke symboliek stond alsem voor bitterheid maar stond sint-janskruid voor hoop en genezing. Van kransgewijs gevlochten sint-janskruid met margrieten en klaver werd in veel Europese landen tot in de 20e eeuw nog gebruik gemaakt bij zonnewendefeesten.

Tot in de 19e eeuw werd Sint-Jansolie, een olie gemaakt van de bloemen, verkocht als wondhelend en beschermend middel. Voor specifiek spiritueel of ritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Sint-janskruid is een waardevolle plant voor de biodiversiteit. De goudgele bloemen zijn bijzonder rijk aan stuifmeel en trekken massaal wilde bijen aan, waaronder grasbijen, metselbijen en zandbijen, maar ook zweefvliegen en vlinders. De plant is een belangrijke stuifmeelbron in de zomer.

De zaden zijn geliefd bij diverse zangvogels. Sint-janskruid draagt als inheemse plant bij aan het herstel van de biodiversiteit in de tuin. Bovendien kan de plant worden gebruikt als verfplant: afhankelijk van het gebruikte plantendeel geeft het een oranjegele tot citroengele kleurstof.

Sint-janskruid als tuinplant

Naast zijn medicinale reputatie is sint-janskruid ook een prachtige tuinplant. De stralend goudgele bloemen bloeien van juni tot september en geven een zonnige sfeer aan elke border of kruidentuin. De plant is uitstekend droogtetolerant, groeit op vrijwel elke goed doorlatende bodem in de volle zon en is inheems in Nederland.

Na de bloei vormen zich decoratieve zaaddozen die structuur geven aan de tuin in de herfst en winter. Sint-janskruid zaait zich gemakkelijk uit op gunstige open en zonnige plekken, wat de plant ideaal maakt voor een natuurlijke, soortenrijke tuin.

Verzorgingstips

Standplaats
Sint-janskruid heeft volle zon nodig voor de rijkste bloei en de hoogste concentratie werkzame stoffen. In halfschaduw groeit de plant ook maar bloeit minder uitbundig en bevat minder hypericine.

Bodem
Een goed doorlatende, droge tot matig vochtige en niet te voedselrijke bodem heeft de voorkeur. Op te voedselrijke grond groeit de plant weelderig maar bloeit minder rijk en bevat minder werkzame stoffen.

Water
Sint-janskruid is droogtetolerant eenmaal aangeslagen. Geef in het eerste seizoen regelmatig water. Daarna heeft de plant weinig water nodig en verdraagt langdurige droogte goed.

Bemesting
Sint-janskruid heeft nauwelijks bemesting nodig. Op voedselarme schrale grond gedijt de plant zelfs het best.

Winterhardheid
Sint-janskruid is uitstekend winterhard tot -35°C en heeft geen bescherming nodig in de Nederlandse winter. Het bovengrondse deel sterft grotendeels af maar de plant loopt elk voorjaar betrouwbaar weer uit vanuit de wortelstok.

Kweektips

Uitzaaien
Sint-janskruid zaait zich gemakkelijk uit op gunstige open en zonnige plekken. Verwijder uitgebloeide bloemtoppen tijdig als u ongewenste uitzaaiing wilt voorkomen. In een natuurlijke tuin mag de plant vrijelijk uitzaaien en zo een soortenrijke vegetatie vormen.

Oogsten
Oogst de bloeiende toppen voor medicinaal of culinair gebruik bij voorkeur op de dag van Sint-Jan, 24 juni, of vlak daarna. Op dat moment zijn de werkzame stoffen traditioneel op hun piek. Oogst altijd in de ochtend en verwerk de bloemen snel of droog ze direct.

Laten staan voor de winter
Laat de stengels staan tot het voorjaar voor structuur in de tuin. De zaaddozen bieden voedsel voor vogels en de holle stengels bieden schuilmogelijkheden voor nuttige insecten.

Samenplanten

Sint-janskruid combineert prachtig met andere inheemse kruiden en vaste planten. De goudgele bloemen geven een zonnige, warme sfeer die mooi contrasteert met de paarsrode bloemen van grote kattenstaart (Lythrum salicaria) en de witte bloemschermen van duizendblad (Achillea millefolium), beide verkrijgbaar bij ons.

Sint-janskruid houdt van een droge, zonnige standplaats en combineert daarmee goed met andere droogteminnende inheemse planten zoals echte tijm en absintalsem. Vermijd combinaties met vochtminnende kruiden die andere groeiomstandigheden vereisen.