Jiaogulan, onsterfelijkheidskruid – Gynostemma pentaphyllum

Wat is jiaogulan?

Jiaogulan kopen, Onsterfelijkheidskruid, direct van de kwekerij. Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino is een rankende, meerjarige klimplant uit de komkommerfamilie (Cucurbitaceae) met vijf- tot zeventallige geveerde blaadjes en fijne hechtranken. De plant groeit in zijn natuurlijke omgeving op bosranden en berghellingen op hoogten van 300 tot 3.200 meter. De stengels zijn kantig en licht behaard. De bladeren zijn levendig groen, licht glanzend en voelen ruw aan bij aanraking. In de zomer verschijnen kleine, stervormige geel-groenwitte bloempjes. De plant is tweehuizig wat betekent dat er afzonderlijke mannelijke en vrouwelijke planten zijn. Na de bevruchting vormen vrouwelijke planten kleine donkergroene tot zwarte oneetbare bessen. In de herfst sterft de plant bovengronds af en loopt in het voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstokken. Jiaogulan is een bijzondere, sierlijke klimplant die zowel buiten als binnen als hangplant en klimplant gehouden kan worden.

De naam: Gynostemma pentaphyllum en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino vertelt de botanische geschiedenis van de plant. De geslachtsnaam Gynostemma is samengesteld uit het Griekse γῠνή (gyné = vrouw) en στέμμα (stémma = kroon), een verwijzing naar de rangschikking van de vrouwelijke voortplantingsorganen van de plant. De soortnaam pentaphyllum is samengesteld uit het Griekse πέντε (pénte = vijf) en φύλλον (phýllon = blad), een verwijzing naar de vijf blaadjes waaruit het blad bestaat.

In het Chinees staat de plant bekend als 绞股蓝 (jiǎogǔlán), wat “kronkelende klimorchidee” of “kronkelende blauwe rank” betekent. De plant staat ook bekend als 七叶胆 (qī yè dǎn), wat “zevenbladig” betekent, en als 仙草 (Xiāncǎo), wat “onsterfelijkheidskruid” of “hemels kruid” betekent. In Japan heet de plant アマチャヅル (Amachazuru), wat “zoete theerank” betekent. In Korea staat de plant bekend als 돌외 (Doloe). In Vietnam heet de plant Giảo cổ lam. In Thailand เจียวกู่หลาน.

In het Nederlands zijn onsterfelijkheidskruid, eeuwiglevenkruid, eeuwig-leven-kruid, jiaogulan en kruid der onsterfelijkheid de meest gebruikte namen. In het Engels staat de plant bekend als herb of immortality, five-leaf ginseng, poor man’s ginseng, miracle grass, fairy herb, sweet tea vine, gospel herb en southern ginseng. In het Duits Kraut der Unsterblichkeit, Unsterblichkeitskraut en Fünfblattwein. In het Frans herbe de l’immortalité en ginseng du sud. De aanduiding “vijfbladige ginseng” of “zuidelijke ginseng” die in meerdere talen voorkomt is echter botanisch onjuist want jiaogulan is geen ginseng en behoort niet tot de ginsengfamilie.

Officiële documentatie en naamgeschiedenis

De plant werd voor het eerst gedocumenteerd in het jaar 1406 door Zhu Xiao tijdens de Ming-dynastie in zijn werk “Heilkruiden tegen de hongersnood” (救荒本草, Jiùhuāng Běncǎo), aanvankelijk als overlevingsvoedsel in tijden van nood en niet als medicinale plant. In 1578 verwerkte de beroemde Chinese kruidenarts Li Shizhen de plant in zijn gezaghebbende Compendium of Materia Medica (本草纲目, Běncǎo Gāngmù), hoewel hij de plant destijds verwarde met een verwante soort genaamd wulianmei. In 1848 corrigeerde de Chinese botanicus Wu Qi-Jun deze verwarring in zijn werk Textual Investigation of Herbal Plants.

De eerste westerse beschrijving van de plant werd in 1784 gepubliceerd door de Zweedse naturalist Carl Peter Thunberg in zijn Flora Japonica, onder de naam Vitis pentaphylla. De Duits-Nederlandse botanicus Carl Ludwig Blume herplaatste de plant in 1825 in een ander geslacht als Gynostemma pedatum, gepubliceerd in zijn Bijdragen tot de flora van Nederlandsch Indië (Bijdr. 23, 1825). De Japanse botanicus Makino Tomitarō schiep in 1902 het huidige geldige taxon Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino, gepubliceerd in Botanical Magazine Tokyo (Bot. Mag. (Tokyo) 16: 179, 1902). In de naam staan Thunb. en Makino als auteurs vermeld: Thunb. omdat Thunberg de soort als eerste beschreef, Makino omdat hij de naam in het huidige geslacht plaatste met het oorspronkelijke soortnaam van Thunberg. De naam is bevestigd via Plants of the World Online van Kew Gardens en GBIF.

Erkende synoniemen zijn onder meer Vitis pentaphylla Thunb., Gynostemma pedatum Blume, Gynostemma blumei Hassk., Gynostemma cissoides Benth. & Hook.f., Gynostemma siamicum Craib, Gynostemma trigynum M.A.Lawson, Alsomitra cissoides M.Roem. en Zanonia pedata (Blume) Miq.

Herkomst en verspreiding

Gynostemma pentaphyllum is inheems in Oost- en Zuidoost-Azië. Het natuurlijke verspreidingsgebied omvat China, Japan, Korea, Taiwan, India, Sri Lanka, Bhutan, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Laos, Vietnam, Maleisië en Indonesië. De plant groeit van nature op bosranden, wegbermen en berghellingen op hoogten van 300 tot 3.200 meter boven zeeniveau in een vochtig, subtropisch klimaat. In China groeit de plant voornamelijk in de zuidelijke berggebieden, met name in de provincies Guizhou, Guangxi en Sichuan. Thailand is tegenwoordig de grootste commerciële producent van jiaogulan ter wereld, gevolgd door China en Japan. Sinds de jaren negentig wordt de plant ook commercieel geteeld op biologische boerderijen in Noord-Thailand op hoogten van 800 tot 1.200 meter.

Jiaogulan in China: 仙草, het hemelse kruid

In China heeft jiaogulan een bijzondere plaats in de volksgeneeskunde van de zuidelijke berggebieden. De plant staat er van oudsher bekend als 仙草 (Xiāncǎo), hemels kruid of onsterfelijkheidskruid. In de Chinese provincie Guizhou werd in de jaren zeventig tijdens een grote volkstelling opvallend vastgesteld dat het aantal honderdjarigen in de regio ver boven het landelijk gemiddelde lag. Onderzoekers sloten genetische invloeden en klimatologische factoren uit en kwamen tot de conclusie dat het regelmatige gebruik van jiaogulan door de plaatselijke bevolking hieraan werd toegeschreven. Dit gaf de plant zijn bijnaam kruid der onsterfelijkheid. In de bergdorpen van Guizhou werd de plant van oudsher als dagelijkse drank bereid van de verse of gedroogde bladeren. Arbeiders bereidden dit van oudsher voor aanvang van een zware werkdag voor kracht en uithoudingsvermogen, en na afloop om vermoeidheid te verlichten. In de taoïstische traditie wordt jiaogulan beschouwd als een plant die de qi (levensenergie) zachtjes versterkt en in balans brengt.

Culinair werd jiaogulan in China van oudsher op verschillende manieren gebruikt. De verse jonge blaadjes en scheuten werden rauw gegeten of fijngehakt over gerechten gestrooid. Grote oogsten werden als bladgroente bereid, vergelijkbaar met spinazie. De blaadjes werden ook verwerkt in salades, soepen, sauzen en oosterse bijgerechten. De smaak van de verse bladeren is zoet tot licht bitter met een dropachtige ondertoon die doet denken aan zoethout. In sommige delen van zuidoost-China worden de zwarte rijpe bessen van de plant ook gegeten, hoewel de onrijpe bessen niet voor consumptie geschikt zijn.

Jiaogulan in Japan: アマチャヅル

In Japan groeit jiaogulan van oudsher in het wild in vochtige bergbossen. De Japanse naam アマチャヅル (Amachazuru) betekent “zoete theerank”: ama (甘) = zoet, cha (茶) = thee, zuru (蔓) = rank of wijnstok. In Japan werd de plant eveneens van oudsher als een verkwikkende drank bereid van de bladeren. De grote wetenschappelijke ontdekking van jiaogulan buiten China vond in 1976 in Japan plaats, geheel toevallig: Japanse onderzoekers waren op zoek naar nieuwe zoetstoffen en ontdekten daarbij in jiaogulan dezelfde saponinen die ginseng zo beroemd hadden gemaakt, de zogenaamde ginsenosiden. Dit leidde tot een golf van wetenschappelijk onderzoek naar de plant. In Japan staat jiaogulan ook bekend als “vrouwenginseng” omdat de plant als beter verdraagbaar voor vrouwen wordt beschouwd dan reguliere ginseng.

Jiaogulan in Korea en Vietnam

In Korea staat de plant bekend als 돌외 (Doloe) en wordt hij van oudsher gebruikt als vitaliteitskruid bij vermoeidheid en ter bevordering van de vitaliteit. In Vietnam heet de plant Giảo cổ lam en wordt hij traditioneel gebruikt in de volksgezondheidszorg van de bergvolkeren in het noorden van het land. In beide landen werd de plant van oudsher bereid als warme drank van de bladeren.

Inhoudsstoffen

Gynostemma pentaphyllum bevat een uitzonderlijk rijke samenstelling van bioactieve stoffen. De belangrijkste zijn de gypenosiden, een groep triterpenoïde saponinen waarvan er inmiddels meer dan 180 zijn geïdentificeerd. Een deel van deze gypenosiden is identiek aan of sterk verwant met de ginsenosiden die in ginseng worden aangetroffen, waaronder ginsenosiden Rb1, Rb3, F2, Rg3, Rc, Rd, malonyl-Rb1 en malonyl-Rd. Naast gypenosiden bevat de plant ook polysachariden, flavonoïden, sterolen, aminozuren, vitaminen en mineralen waaronder koper, ijzer en zink. Sommige gypenosiden zijn zoet van smaak en tot 200 maal zoeter dan suiker, wat de karakteristieke zoete dropachtige smaak van de plant verklaart. De totale saponinconcentratie in de plant is het hoogst vlak voor de bloei en daalt daarna geleidelijk.

Van oudsher gebruik

Jiaogulan heeft een gedocumenteerde geschiedenis van volksgebruik in de zuidelijke berggebieden van China die teruggaat tot de Ming-dynastie. Van oudsher werd de plant in de Chinese volksgeneeskunde gebruikt als versterkend en vitaliserend kruid. In de taoïstische kruidengeneeskunde werd jiaogulan beschreven als “zoet, licht bitter, neutraal, warm, Yin verhogend en Yang ondersteunend.” De plant werd van oudsher gebruikt bij vermoeidheid, als dagelijks versterkend middel en bij verkoudheid en longklachten. Wetenschappelijk onderzoek naar jiaogulan begon in 1976 in Japan en heeft sindsdien geleid tot meer dan 300 wetenschappelijke publicaties. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Ecologische waarde

De kleine stervormige bloempjes van jiaogulan trekken in de zomer bijen en andere insecten aan. De donkere bessen die na de bloei verschijnen zijn een voedselbron voor vogels. Als klimplant biedt jiaogulan snel een dicht groen bladerdek dat als beschutting dient voor kleine dieren en insecten. De plant is ook waardevol als sierplant vanwege zijn sierlijke ranken en fijne geveerde bladeren die het hele groeiseizoen decoratief zijn.

Verzorgingstips

Standplaats: Halfschaduw tot schaduw. Jiaogulan groeit het best op een warme, beschutte plek met indirect licht. Te veel directe zon kan leiden tot een bittere smaak in de bladeren en een minder weelderige groei. Binnenshuis is de plant het hele jaar door groen mits hij voldoende licht krijgt.

Rankhulp: Jiaogulan is een klimplant die rankhulp nodig heeft. Een hekje, gaas, latwerk of een hangmand zijn uitstekende opties. Zonder rankhulp groeit de plant kruipend of hangend.

Bodem: Voedselrijke, humusrijke, goed doorlatende grond heeft de voorkeur. Jiaogulan gedijt goed in normale potgrond met een lichte bijmesting tijdens het groeiseizoen.

Water: Houd de bodem licht vochtig maar niet drassig. Jiaogulan heeft regelmatig water nodig, met name tijdens droge periodes. In een pot dagelijks controleren of de grond voldoende vochtig is.

Winterhardheid: Jiaogulan is beperkt winterhard tot circa -15 graden Celsius. Bij strenge vorst is het raadzaam de plant binnen te overwinteren op een vorstvrije maar koele plek. Buiten overwinterende planten verliezen hun bovengrondse delen maar lopen in het voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstokken. Dek de wortelzone af met een laagje mulch of droog blad bij strenge vorst.

Slakken: Jiaogulan is geliefd bij slakken. Houd slakken op afstand, met name bij jonge planten en bij het buiten plaatsen in het voorjaar.

Binnenshuis: Jiaogulan kan ook als kamerplant worden gehouden. Binnenshuis blijft de plant het hele jaar groen. Geef hem een lichte plek zonder directe zon.

Licht woekerend: De plant verspreidt zich licht via ondergrondse uitlopers. In een pot blijft de plant eenvoudig in toom te houden.

Kweektips

Oogsten: Jiaogulan kan het hele groeiseizoen door worden geoogst. De bladeren zijn het meest aromatisch in de zomer vlak voor de bloei. Knip regelmatig de jonge scheuttips voor een compacte groei en een continue aanvoer van vers blad. Knip nooit meer dan een derde van de plant tegelijk terug.

Snoeien: Snoei de plant regelmatig terug voor een compacte, weelderige groei. Na de bloei de bloemstengels verwijderen om de plant te stimuleren nieuw blad te maken.

Samenplanten

Jiaogulan past uitstekend in een voedselbos of permacultuur tuin als klimplant langs een hek of gaas. De plant combineert goed met andere schaduwtolerante medicinale kruiden zoals gotu kola en brahmi. Jiaogulan staat het best apart van sterk concurrerende planten vanwege zijn licht woekerend karakter. Gotu kola is ook verkrijgbaar bij Kruidenkweker.nl.