Goudsbloem – Calendula officinalis

Wat is goudsbloem?

Goudsbloem kopen, direct van de kwekerij: Calendula officinalis L. is een van de meest veelzijdige en best gedocumenteerde medicinale planten van Europa. De felgekleurde oranje en gele bloemen zijn al meer dan tweeduizend jaar in gebruik als keukenkruid, medicinale plant, verfstof en cosmetisch ingrediënt. In Nederland is de goudsbloem een vertrouwde verschijning in moestuinen, kruidentuinen en pluktuinen.

Goudsbloem is een eenjarige plant die 30 tot 70 centimeter hoog wordt. De stengels zijn rechtopstaand en licht vertakt, de bladeren zijn langwerpig tot spatelvormig en licht behaard. De bloemen bestaan uit een goudgeel tot oranje bloemhoofd van 4 tot 7 centimeter breed met lintbloemen aan de buitenzijde en buisbloemen in het midden. Een bijzonder kenmerk van de goudsbloem is dat de bloemen overdag opengaan en zich bij bewolkt weer en in de avond sluiten. De plant volgt met zijn bloemhoofd de zon en sluit zich bij regen en bewolking. Dit gedrag werd al in de 16e eeuw beschreven door William Shakespeare in zijn toneelstuk The Winter’s Tale.

Goudsbloem bloeit van juni tot de eerste vorst en zaait zich gemakkelijk uit. In een gunstige standplaats komt de plant elk jaar betrouwbaar terug via zelfuitzaai. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Calendula officinalis L. en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Calendula officinalis L. werd vastgelegd door Carl Linnaeus in zijn Species Plantarum op 1 mei 1753, pagina 921. De geslachtsnaam Calendula is afgeleid van het Latijnse calendae, wat de eerste dag van de maand betekent. Dit verwijst naar het feit dat de plant in zijn inheemse Middellandse Zeegebied vrijwel elke maand bloeit. De soortnaam officinalis verwijst naar het gebruik als officieel geneeskruid in de middeleeuwse kloosterapotheek.

In Nederland en België heeft de goudsbloem opmerkelijk veel volksnamen, wat aantoont hoe bekend en geliefd de plant al eeuwenlang is: goudsbloem, tuingoudsbloem, dodenbloem, vergabloem, gaublomme, gouzeblomme, studentenbloem, mariabloem, oranjebloem, guldenbloem, kroningsbloem en rhingelbloeme. In het Engels: pot marigold, common marigold, Scotch marigold, garden marigold, ruddles, Mary’s gold. In het Duits: Ringelblume, Gartenringelblume, Goldblume. In het Frans: souci des jardins, souci officinal, fleur de tous les mois. In het Spaans: caléndula, botón de oro, corona de rey. In het Italiaans: calendola, fiorrancio. In het Portugees: calêndula, malmequer. In het Zweeds: ringblomma. In het Noors: ringblomst. In het Deens: morgenfrue. In het Pools: nagietek lekarski. In het Tsjechisch: měsíček lékařský. In het Russisch: ноготки лекарственные (nogotki lekarstvennyye). In het Japans: トウキンセンカ (tōkin-senka). In het Arabisch: قطيفة (qatifa).

Officiële documentatie

Calendula officinalis L. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. De eerste wetenschappelijke beschrijving door Linnaeus dateert uit 1753 en staat vermeld als Sp. Pl.: 921 (1753).

Calendula officinalis staat in de Europese Farmacopee als officieel erkend geneeskruid. De EMA heeft via haar HMPC-commissie een officieel monograph gepubliceerd voor Calendulae flos, waarin het traditionele gebruik erkend wordt bij lichte ontstekingen van de huid en slijmvliezen en bij de behandeling van kleine wonden. Dit maakt goudsbloem tot één van de officieel erkende traditionele geneeskruiden van Europa.

Herkomst en verspreiding

De precieze herkomst van Calendula officinalis is onzeker vanwege de lange teeltgeschiedenis van de plant. Meerdere bronnen vermelden Zuid-Europa en Iran als mogelijke herkomstgebieden. Door de lange teeltgeschiedenis is het onderscheid tussen inheems en ingevoerd voor deze soort moeilijk te bepalen.

Goudsbloem is tegenwoordig wereldwijd gekweekt en verwilderd op alle continenten in gematigde klimaten. In Nederland en Europa is de plant al eeuwenlang een vaste verschijning in tuinen en langs wegen. In Nederland en België zaait de plant zich gemakkelijk uit en kan hij in gunstige omstandigheden verwilderen op open, zonnige plekken.

Geschiedenis

Goudsbloem heeft een van de langste en best gedocumenteerde gebruiksgeschiedenissen van alle Europese tuinkruiden. Al in het oude Egypte en in het klassieke Griekenland werd de plant gebruikt als medicinaal kruid en als verfstof. De oude Egyptenaren gebruikten goudsbloem om de huid te verjongen. In het oude Griekenland en Rome stond de goudsbloem symbool voor dankbaarheid en liefdevolle herinneringen.

In de middeleeuwen was goudsbloem een onmisbaar kruid in de kloostertuin en de volksapotheker. Rembert Dodoens beschreef in zijn Cruydeboeck dat de goudsbloem “van in den Meye alle den zoomer duer tot in den winter” bloeit, een directe verwijzing naar de uitzonderlijk lange bloeiduur. Galenus, de Griekse arts die voor de Romeinse keizers werkte, gebruikte goudsbloem bij hart- en vaatziekten. In de Amerikaanse Burgeroorlog van 1861 tot 1865 gebruikten soldaten goudsbloembloemen om hun huidwonden mee te behandelen bij gebrek aan reguliere medicijnen. In Rusland staat goudsbloem nog altijd bekend als “Russische penicilline” vanwege de ontsmettende werking op de huid.

Een bijzonder historisch weetje: William Shakespeare beschreef in zijn toneelstuk The Winter’s Tale uit 1611 hoe de goudsbloem zich opent en sluit met de zon: “The Marigold, that goes to bed wi’ the sun, And with him rises weeping.” Dit toont aan hoe bekend en gewaardeerd de goudsbloem al eeuwenlang was in de Europese cultuur.

Inhoudsstoffen

De bloemen van Calendula officinalis bevatten een rijke samenstelling van bioactieve stoffen. De belangrijkste zijn triterpeensaponinen zoals oleanolzuur en ursolzuur, flavonoïden zoals quercetine, isorhamnetine en narcissine, carotenoïden waaronder bèta-caroteen, lycopeen en luteïne die verantwoordelijk zijn voor de oranje en gele kleur van de bloemen. Verder bevatten de bloemen etherische oliën, polysacchariden, organische zuren en coumarinen.

De carotenoïden zijn de meest opvallende inhoudsstoffen van goudsbloem. Ze geven niet alleen de kenmerkende oranje kleur maar werden van oudsher ook gebruikt als goedkope vervanger van saffraan voor het kleuren van boter, kaas en andere voedingsmiddelen. De EMA heeft de lipofiele en waterige alcoholische extracten van Calendula flos erkend als traditionele medicinale producten voor de behandeling van lichte huidontstekingen en kleine wonden.

Een uitgebreid overzichtsartikel over de fytotherapeutische toepassingen van Calendula officinalis bij wondgenezing geeft een volledig overzicht van de recente wetenschappelijke en klinische bevindingen over de wondhelende eigenschappen van goudsbloem.

Culinaire toepassingen

Goudsbloem is een veelzijdig keukenkruid dat al eeuwenlang in de Europese keuken wordt gebruikt. Alleen de bloemblaadjes zijn eetbaar, niet de gehele bloembodem. De smaak is mild, licht kruidig en licht bitter zonder uitgesproken scherpte. De bloemblaadjes worden zowel vers als gedroogd gebruikt.

Kleurstof en safraanvervanger
De meest klassieke culinaire toepassing van goudsbloem is als natuurlijke kleurstof. De oranje bloemblaadjes geven soepen, rijst, pasta en bouillon een warme goudgele kleur. In de middeleeuwen werden goudsbloembloe­men gebruikt als goedkope vervanger van het kostbare saffraan. In Engeland werd goudsbloem gebruikt om boter en kaas een goudgele kleur te geven.

Salades en garnering
Verse bloemblaadjes geven een vrolijke kleurrijke touch aan zomerse salades, eiergerechten en koude buffets. De bloemblaadjes zijn ook een sierlijke eetbare garnering bij desserts, soepen en hartige gerechten.

Soepen en stoofgerechten
Gedroogde bloemblaadjes worden toegevoegd aan soepen en stoofgerechten voor kleur en een subtiele smaak. In de Engelse en Nederlandse volkskeuken was goudsbloem een klassiek ingrediënt in groentesoep.

Kruidenthee
Een aftreksel van verse of gedroogde goudsbloembl­oemen geeft een milde, licht bloemige kruidenthee. Zet de thee door een eetlepel bloemblaadjes tien minuten te laten trekken in heet water.

Verfplant
Goudsbloem is ook een verfplant. De bloemen geven afhankelijk van de bereidingswijze gele tot oranje tinten aan wol en andere natuurlijke vezels.

Van oudsher gebruik

Goudsbloem heeft een goed gedocumenteerde volksmedische geschiedenis van meer dan tweeduizend jaar in Europa en het Middellandse Zeegebied. Van oudsher werd de plant uitwendig gebruikt bij huidaandoeningen, kleine wonden, brandwonden, huidirritaties en eczeem. De plant werd ook van oudsher gebruikt bij menstruatieklachten, wat door moderne wetenschappers wordt bevestigd. Claudius Galenus gebruikte goudsbloem bij hart- en vaatziekten. In de middeleeuwse kloosterapotheek was goudsbloem een onmisbaar kruid.

De EMA heeft via haar HMPC-commissie het traditionele gebruik van Calendulae flos erkend bij lichte huidontstekingen en kleine wonden. Goudsbloemzalf en goudsbloemcrème zijn bij elke drogist en apotheek verkrijgbaar en behoren tot de meest verkochte fytotherapeutische huidproducten van Europa. In Rusland staat goudsbloem bekend als “Russische penicilline” vanwege de ontsmettende werking. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

Goudsbloem heeft in de Europese volksoverlevering en spirituele tradities een rijke geschiedenis. In het oude Griekenland was de goudsbloem verbonden met de liefdesgodin Aphrodite. Een mythe vertelt dat uit de tranen van Aphrodite bij de dood van haar geliefde Adonis goudsbloemen ontsproten. In een andere mythe liefden de zonnegoden Apollo en Crimnon elkaar, maar toen een jaloerse god de lucht bedekte met donkere wolken verloor Apollo zijn glimlach. Crimnon veranderde zichzelf in een goudsbloem om zijn geliefde bij te blijven door de zon te volgen.

In de Europese volksoverlevering werd goudsbloem verbonden met de maagd Maria, vandaar de naam mariabloem en de Engelse naam Mary’s gold. De bloem werd opgedragen aan Maria als symbool voor haar gouden mantel. In de middeleeuwse magie werd goudsbloem gebruikt bij liefdeszegeningen en beschermingsrituelen. Slingers van goudsbloemen boven de deurpost zouden het huis beschermen tegen kwaad. Goudsbloemen onder het bed gelegd zouden bescherming geven en dromen doen uitkomen.

In de moderne kruidenmagie staat goudsbloem bekend als een zonnekruid dat verbonden is met het element vuur, met succes, creativiteit en positieve energie. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Goudsbloem als begeleidingsplant

Goudsbloem staat bekend als een van de beste begeleidingsplanten in de moestuin. De plant oefent via zijn wortels een afwerende werking uit op schadelijke parasitaire aaltjes in de bodem, waaronder wortelknobbelaaltjes. Dit is een andere soort dan de nuttige aaltjes die tuiniers kopen ter bestrijding van slakken of emelten. Die worden door goudsbloem niet beïnvloed. Plant goudsbloem tussen de moestuingewassen naast tomaten en aardappelen voor een effectieve en volledig ecologische bescherming tegen deze schadelijke bodemparasieten.

De sterke geur van het blad en de bloemen houdt ook bepaalde insecten op afstand en trekt tegelijkertijd bestuivers en nuttige insecten aan. Dit dubbele effect maakt goudsbloem tot een waardevolle metgezel in elke moestuin of kruidentuin.

Ecologische waarde

Goudsbloem is een uitzonderlijk waardevolle plant voor bijen, hommels en zweefvliegen. De bloemen zijn rijkelijk gevuld met nectar en stuifmeel en zijn toegankelijk voor een breed scala aan insectensoorten. De lange bloeiperiode van juni tot de eerste vorst maakt goudsbloem tot een betrouwbare en langdurige voedselbron voor bestuivers gedurende het hele zomerseizoen en tot ver in de herfst.

Na de bloei vormen zich kenmerkende gekromde, bootvormige zaden die door wind en regen worden verspreid. De plant zaait zich gemakkelijk uit en keert elk jaar betrouwbaar terug op gunstige, open en zonnige plekken. Goudsbloem is ook een waardplant voor de rupsen van enkele nachtvlinders waaronder het gamma-uiltje en het huismoedertje.

Verzorgingstips

Standplaats
Goudsbloem groeit het best op een volle zonnige standplaats. In halfschaduw bloeit de plant ook maar minder rijkelijk. In de volle zon is de bloei het rijkst en de bloemen het meest intens van kleur.

Bodem
Goudsbloem stelt weinig eisen aan de bodem en groeit op vrijwel alle goed doorlatende grondsoorten. Een matig voedselrijke, neutrale tot licht alkalische bodem heeft de voorkeur. Op te voedselrijke grond groeit de plant weelderig maar bloeit minder. De plant verdraagt geen langdurig natte grond.

Water
Goudsbloem is matig droogtetolerant. Geef regelmatig water maar vermijd wateroverlast. Bij langdurige droogte neemt de bloei af. Een consistente bodemvochtigheid bevordert de rijkste en langste bloei.

Bloei verlengen
Verwijder uitgebloeide bloemen regelmatig om de bloeiperiode zo lang mogelijk te verlengen. Dit stimuleert de plant tot het vormen van nieuwe bloemknoppen. Als u de bloemen laat uitbloeien en zaad laat vormen, zaait de plant zichzelf uit en keert elk jaar terug.

Meeldauw
Goudsbloem kan gevoelig zijn voor meeldauw, met name bij droge lucht en slechte luchtcirculatie. Plant op voldoende afstand voor een goede luchtdoorstroming. Bij de eerste tekenen van meeldauw de aangetaste bladeren verwijderen.

Kweektips

Oogsten
Oogst de bloemen voor culinair of medicinaal gebruik net als ze volledig open zijn. Oogst bij voorkeur in de ochtend wanneer de etherische oliën op hun piek zijn. Pluk de bloemen met de hand. Hoe vaker u oogst, hoe meer nieuwe bloemen de plant vormt.

Als snijbloem
De lange stevige stengels met de felgekleurde bloemhoofdjes zijn uitstekend als snijbloem in een vaas. De bloemen blijven lang vers en geven een vrolijke, warme sfeer aan een boeket.

Plantafstand
Plant goudsbloem op een onderlinge afstand van 20 tot 30 centimeter voor een goede luchtcirculatie en optimale groei.

Samenplanten

Goudsbloem is een uitstekende begeleidingsplant in de moestuin en kruidentuin. De plant combineert prachtig met andere zomerbloeiende kruiden en moestuingewassen. Mooie combinaties zijn mogelijk met roomse kamille (Chamaemelum nobile) en duizendblad (Achillea millefolium), beide ook verkrijgbaar bij ons.

In de moestuin plant u goudsbloem het best tussen tomaten, aardappelen en andere gewassen die baat hebben bij de aaltjeswerende werking van de wortels. De felgekleurde bloemen geven de moestuin ook een vrolijke en sierlijke uitstraling gedurende het hele zomerseizoen.