Bijvoet – Artemisia vulgaris

Wat is bijvoet?

Bijvoet kopen, direct van de kwekerij: Artemisia vulgaris L. is een van de meest veelzijdige, historisch rijkste en ecologisch waardevolste inheemse kruiden van Nederland en Europa. In de middeleeuwen stond bijvoet bekend als de moeder van alle kruiden, en dat is niet voor niets. De plant werd al meer dan tweeduizend jaar gebruikt in de keuken, als medicinaal kruid en bij rituelen en ceremonies.

Bijvoet is een robuuste, meerjarige vaste plant uit de composietenfamilie (Asteraceae). De plant wordt 60 tot 150 centimeter hoog en heeft stevige, krachtige stengels die roodbruin tot paarsbruin van kleur zijn. De bladeren zijn diep ingesneden, aan de bovenkant donkergroen en aan de onderkant opvallend witviltig behaard. Dit zilvergrijs gekleurde onderblad is het meest herkenbare kenmerk van bijvoet en maakt de plant goed te onderscheiden van vergelijkbare soorten.

Van juli tot september bloeit bijvoet met kleine, onopvallende bruinrode tot geelachtige bloemhoofdjes in lang vertakte pluimen. De geur van de plant is licht aromatisch en kruidig, het sterkst wanneer u de bladeren tussen uw vingers wrijft. Bijvoet is een echte kosmopoliet: inheems in Europa, Azië en Noord-Afrika, en inmiddels ook verwilderd in Noord-Amerika en Australië. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Artemisia vulgaris L. en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Artemisia vulgaris L. werd vastgelegd door Carl Linnaeus in zijn Species Plantarum op 1 mei 1753, pagina 848. De afkorting L. staat voor Linnaeus als auteur van de eerste geldige wetenschappelijke beschrijving. De naam is bevestigd via Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI) en de GBIF-database.

De geslachtsnaam Artemisia verwijst naar de Griekse godin Artemis, godin van de jacht, de maan en beschermster van geboorte en vrouwen. De plant werd van oudsher ingezet bij vrouwenkwalen en geboorten, vandaar de verbinding met deze godin. Een tweede verklaring koppelt de naam aan koningin Artemisia II van Carië, die het kruid zou hebben bestudeerd. De soortnaam vulgaris betekent eenvoudigweg “gewoon” of “veelvoorkomend” in het Latijn, een verwijzing naar hoe wijdverspreid de plant groeit.

De Nederlandse naam bijvoet heeft meerdere mogelijke verklaringen. De meest bekende komt van het Oud-Germaanse en Oud-Duitse woord bilboz, dat later bifouz werd: “bij de spijzen.” Bijvoet werd van oudsher bij vette gerechten gebruikt om de vertering te bevorderen. Een andere verklaring verwijst naar de Romein die het kruid in zijn sandalen legde om vermoeidheid van de voeten tegen te gaan.

In Nederland en België: bijvoet, alsem, sint-jansgordel, vuurkruid, ganzenkruid. In het Engels: mugwort, common mugwort, felon herb, green ginger, wild wormwood, chrysanthemum weed, riverside wormwood. In het Duits: Beifuß, Gemeiner Beifuß, Gewöhnlicher Beifuß, Wilder Wermut. In het Frans: armoise commune, armoise vulgaire, herbe de la Saint-Jean. In het Spaans: hierba de San Juan, artemisia vulgar. In het Italiaans: assenzio selvatico, artemisia comune. In het Portugees: artemísia, erva-de-são-joão. In het Zweeds: gråbo. In het Noors: burot. In het Deens: grå-bynke. In het Fins: pujo. In het Pools: bylica pospolita. In het Tsjechisch: pelyněk černobýl. In het Hongaars: fekete üröm. In het Russisch: полынь обыкновенная (polyn obyknovennaya). In het Oekraïens: полин звичайний (polyn zvychaynyy). In het Turks: yavşan otu.

Een bijzonder feitje over de naam: de stad Tsjernobyl in Oekraïne dankt zijn naam aan het Oekraïense woord чорнобиль (chornobyl) voor bijvoet. Wikipedia EN bevestigt dit expliciet: “The Ukrainian city of Chernobyl gets its name from the plant.” Dit toont aan hoe diep bijvoet is geworteld in de Europese taal en cultuur.

Officiële documentatie

Artemisia vulgaris L. is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. De eerste wetenschappelijke beschrijving door Linnaeus in Species Plantarum (1753), pagina 848, geldt als de eerste geldige beschrijving. In Nederland staat de plant vermeld in de Flora van Nederland (Heukels, 24e druk, 2020) als algemeen voorkomende inheemse soort. De plant staat ook vermeld op de NDFF Verspreidingsatlas als één van de meest voorkomende inheemse Artemisia-soorten van Nederland.

Herkomst en verspreiding

Artemisia vulgaris L. is inheems in de gematigde zones van Eurazië van West-Europa tot in China en Indo-China, en in Noord-Afrika. POWO/Kew bevestigt het verspreidingsgebied als “Temp. Eurasia to Indo-China, N. Africa.” De plant komt voor van Groot-Brittannië en Ierland in het westen tot Japan en China in het oosten, en van Noord-Scandinavië tot het Middellandse Zeegebied in het zuiden.

In Nederland en België is bijvoet een algemeen voorkomende inheemse plant. De plant stelt weinig eisen aan de bodem en gedijt op vrijwel alle grondsoorten behalve natte, zure veengrond. Via cultuur en handel is bijvoet ook ingevoerd en verwilderd in Noord-Amerika, Australië en andere gematigde gebieden wereldwijd.

Geschiedenis

Bijvoet heeft een van de langste gebruiksgeschiedenissen van alle Europese kruiden. De Griekse arts Dioscorides beschreef de plant in de eerste eeuw na Christus in zijn gezaghebbende De Materia Medica als middel bij vermoeidheid van de voeten, vrouwenkwalen en als beschermend kruid. Plinius de Oudere vermeldde het kruid in zijn Naturalis Historia. De Romein die lange marsen moest ondernemen legde bijvoetblad in zijn sandalen om de voeten te ontlasten, een gebruik dat door meerdere historische bronnen wordt bevestigd.

In de vroege middeleeuwen verschijnt bijvoet in de beroemde Angelsaksische Nine Herbs Charm, een van de vroegst overgeleverde kruidenrituelen van Europa. De plant wordt daarin als een van de negen heilige kruiden beschreven. Rond 812 na Christus staat bijvoet vermeld in de Capitulare de villis, de lijst van planten die Karel de Grote in zijn koninklijke tuinen liet verbouwen. Dit toont aan dat bijvoet al duizend jaar geleden een erkend keukenkruid en geneeskruid was in West-Europa.

In de middeleeuwen stond bijvoet bekend als de moeder van alle kruiden, een eretitel die de veelzijdigheid en het belang van de plant weerspiegelt. De Vlaamse herborist Rembert Dodoens beschreef de plant in zijn Cruydeboeck. In de Germaanse volksoverlevering werd bijvoet gedragen als beschermend kruid op reizen en bij de oogst. Tot in de 20e eeuw werd bijvoet in Nederland en België gebruikt als smaakmaker bij ganzengerechten en ander vet vlees.

Een bijzonder historisch weetje: bijvoet was één van de kruiden in het gruit-mengsel dat middeleeuwse brouwers gebruikten als bittermaker in bier, voordat hop de standaard smaakmaker in bier werd. Dit gebruik is goed gedocumenteerd in historische bronnen over middeleeuwse brouwtraditie.

Inhoudsstoffen

Artemisia vulgaris L. bevat een rijke en gedocumenteerde samenstelling van bioactieve stoffen. De etherische olie bestaat voornamelijk uit cineol (1,8-cineool), borneol, camphor (kamfer) en in kleine hoeveelheden thujon. In tegenstelling tot de nauw verwante absintalsem (Artemisia absinthium) bevat bijvoet slechts sporen van thujon, wat de plant aanmerkelijk minder giftig maakt. Verder bevat de plant sesquiterpeenlactonen, flavonoïden, coumarinen, fenolzuren en bitterstoffen.

Een veelgeciteerd review-artikel van Ekiert et al. (2020) in Molecules geeft een uitgebreid overzicht van de fytochemie, farmacologie en historische betekenis van Artemisia vulgaris L. en bevestigt de rijke samenstelling van bioactieve stoffen in de plant.

Culinaire toepassingen

Bijvoet is van oudsher een keukenkruid in de Europese keuken, al is het gebruik vandaag de dag minder bekend dan vroeger. De smaak van bijvoet is aromatisch en licht bitter, wat de plant bij uitstek geschikt maakt als smaakmaker bij vette gerechten. De jonge blaadjes in het voorjaar zijn het mildst van smaak, later in het seizoen worden de bladeren bitterder.

Gans en vet vlees
De meest klassieke toepassing van bijvoet in de Europese keuken is als smaakmaker bij gans, eend en ander vet gevogelte. In Duitsland, Oostenrijk en de Lage Landen werd bijvoet van oudsher meegestoofd met gans en varkensvlees. De bitterstoffen helpen de vertering van vetten en geven het vlees een aromatische, licht kruidige smaak.

Soepen en stoofpotten
Fijngehakte jonge bijvoetblaadjes kunnen worden toegevoegd aan hartige soepen en stoofpotten. Een kleine hoeveelheid geeft de soep een aromatische, licht bittere diepte. Bijvoet past goed bij aardappelen, wortelgroenten en peulvruchten.

Kruidenthee
Van de bladeren, bloemknoppen en bloemen van bijvoet kan kruidenthee worden gezet. Laat een theelepel gedroogde bladeren tien minuten trekken in heet water. De smaak is aromatisch en licht bitter. Vanwege de mogelijke werking op de baarmoeder wordt bijvoetthee afgeraden tijdens de zwangerschap.

Kruidenbitters en likeuren
Bijvoet is van oudsher een ingrediënt in Europese kruidenbitters en likeuren. De bitterstoffen en aromatische etherische oliën geven bitters een complexe, kruidige smaak. Dit gebruik gaat terug op de middeleeuwse traditie van het bereiden van kruidenwijnen en heilzame dranken.

Verfplant
Bijvoet is ook een verfplant. Met de bladeren en stengels kunnen zachte tinten groen, geel en bruin worden gewonnen, afhankelijk van het gebruikte mordant (bereidingswijze). Dit gebruik is gedocumenteerd via Plantennamen.info en andere Nederlandse botanische bronnen.

Van oudsher gebruik

Bijvoet heeft een lange en goed gedocumenteerde geschiedenis als volksmedisch kruid in Europa, Azië en Noord-Afrika. Van oudsher werd de plant gebruikt bij vrouwenkwalen zoals pijnlijke of uitblijvende menstruatie, bij spijsverteringsklachten, bij vermoeidheid en als krampstillend middel. De plant staat ook bekend als zenuwkruid dat van oudsher werd ingezet bij spanning en slaapproblemen.

In de Traditionele Chinese Geneeskunde speelt bijvoet een bijzondere rol als moxa. Gedroogde bijvoetbladeren worden verwerkt tot moxa-sigaren en moxa-kegels die worden verbrand bij of op acupunctuurpunten om de energiestroom in het lichaam te stimuleren. Wetenschappelijk onderzoek aan het Erasmus UMC heeft aangetoond dat moxatherapie het aantal stuitliggingen bij zwangerschappen kan verminderen.

Bijvoet is niet opgenomen in de officiële lijst van medicinaal erkende planten door de EMA. Voor specifiek medicinaal gebruik verwijzen wij u altijd naar een erkend herborist of arts.

Spiritueel en ritueel gebruik

Bijvoet heeft een rijke en goed gedocumenteerde spirituele traditie in de Europese en Aziatische cultuur. In de Angelsaksische Nine Herbs Charm, één van de vroegst overgeleverde kruidenrituelen van Europa, wordt bijvoet als eerste en belangrijkste kruid genoemd. De tekst beschrijft bijvoet als “ouder dan alle andere kruiden”, wat de bijzondere status van de plant in de vroegmiddeleeuwse spirituele tradities weerspiegelt.

In de Germaanse volksoverlevering werd bijvoet gedragen als beschermend kruid op lange reizen. Een krans van bijvoet om het hoofd of de middel zou de reiziger beschermen tegen vermoeidheid, ziekte en kwade geesten. Er bestaat een middeleeuwse overlevering dat Johannes de Doper een gordel van bijvoet droeg in de woestijn, vandaar ook de volksnaam sint-jansgordel. Dit is niet historisch gedocumenteerd maar geeft wel aan hoe oud de spirituele betekenis van bijvoet is.

In de moderne kruidenmagie staat bijvoet bekend als het divinatiekruid/droomkruid bij uitstek. De plant wordt gebruikt bij helderziendheidsrituelen, levendige dromen en astraal reizen. Een zakje gedroogde bijvoet onder het hoofdkussen zou levendige en profetische dromen bevorderen. Dit gebruik is wijdverspreid in de Europese en Noord-Amerikaanse kruidenmagie. Bijvoet is ook een bekende ingrediënt in heksenzalf en wordt gebruikt bij maanrituelen en midzomermagie.

In de Taoïstische traditie van China wordt bijvoet gebruikt bij moxa-rituelen waarbij de plant wordt verbrand om de qi (levensenergie) te stimuleren en te geleiden. Dit gebruik is zowel medicinaal als spiritueel van aard en toont aan hoe universeel de bijzondere status van bijvoet in uiteenlopende culturen is.

Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Bijvoet is een waardevolle plant voor de biodiversiteit. De kleine bloemhoofdjes die van juli tot september bloeien trekken zweefvliegen, solitaire bijen, nachtvlinders en andere insecten aan. Bijvoet is een waardplant voor de kleine bladminerende vlieg Liriomyza artemisicola en voor verschillende soorten nachtvlinders waaronder het gamma-uiltje en de kooluil.

Een bijzonder ecologisch weetje: bijvoet verspreidt lokstoffen die natuurlijke vijanden van de bladluis aantrekken. In de bollenteelt en kassenteelt wordt hiervan al gebruik gemaakt als een vorm van natuurlijke plaagbestrijding. Als begeleidingsplant langs de rand van de moestuin of kweektuin kan bijvoet zo bijdragen aan een gezonder evenwicht in de tuin.

Let op: de pollen van bijvoet zijn sterk allergeen en zijn van augustus tot september één van de belangrijkste hooikoortsplanten van Nederland. Een allergie voor bijvoetpollen gaat vaak samen met kruisallergieën voor selderij, peterselie, wortel, venkel, komijn, dille, paprika en anijs.

Verzorgingstips

Standplaats
Bijvoet groeit het best op een zonnige tot halfbeschaduwde plek. In de volle zon is de groei het krachtigst en het aroma het sterkst. De plant verdraagt ook lichte schaduw maar groeit daar minder krachtig.

Bodem
Bijvoet stelt weinig eisen aan de bodem en groeit op vrijwel alle grondsoorten behalve natte, zure veengrond. Een goed doorlatende, matig voedselrijke bodem heeft de voorkeur. Op te voedselrijke grond groeit de plant overdadig maar verliest hij iets van zijn aromatische kracht.

Water
Bijvoet is droogtetolerant eenmaal aangeslagen. Geef in het eerste seizoen regelmatig water. Daarna heeft de plant weinig water nodig en verdraagt langdurige droogte goed.

Winterhardheid
Bijvoet is uitstekend winterhard en heeft geen bescherming nodig in de Nederlandse winter. Het bovengrondse deel sterft in de herfst af maar de plant loopt elk voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstok.

Snoeien
Knip de plant begin maart terug tot vlak boven de grond voor een frisse, vitale groei. Verwijder uitgebloeide bloemtoppen aan het einde van het seizoen als u ongewenste uitzaaiing wilt voorkomen.

Woekeren
Bijvoet kan zich licht verspreiden via de wortelstok en via zaad. In een kleine tuin is het verstandig de plant in een pot of met een wortelbegrenzer te planten. In een grotere tuin of voedselbos kan bijvoet vrijelijk groeien.

Kweektips

Oogsten
Oogst de jonge bladeren in het vroege voorjaar voor culinair gebruik. De blaadjes zijn dan het mildst van smaak. Voor medicinaal of ritueel gebruik worden de bladeren geoogst vlak voor of tijdens de bloei, wanneer de werkzame stoffen op hun piek zijn. Oogst altijd in de ochtend na het opdrogen van de dauw.

Moxa
Voor gebruik als moxa worden de droge bladeren fijngemalen tot een wollig poeder dat wordt verwerkt tot moxa-kegels of moxa-sigaren. Dit is een ambachtelijk en tijdrovend proces waarvoor gedroogde bijvoetbladeren van goede kwaliteit nodig zijn.

Hooikoorts
Houd er rekening mee dat bijvoet van augustus tot september enorme hoeveelheden stuifmeel produceert. Wie last heeft van een allergie voor composietenfamilie of van hooikoorts, plant bijvoet het best op enige afstand van terrassen en zithoeken.

Samenplanten

Bijvoet combineert goed met andere inheemse kruiden en vaste planten die dezelfde standplaats en bodemomstandigheden verkiezen. Mooie combinaties zijn mogelijk met sint-janskruid (Hypericum perforatum), duizendblad (Achillea millefolium) en absintalsem (Artemisia absinthium), de nauw verwante soort die ook in ons assortiment verkrijgbaar is.

Als begeleidingsplant in de moestuin of kweektuin is bijvoet waardevol vanwege zijn eigenschap om natuurlijke vijanden van bladluizen aan te trekken. Plant hem langs de randen van de moestuin voor een zo groot mogelijk effect. Bijvoet past ook goed in een natuurlijke of wilde hoek van de tuin, samen met andere robuuste inheemse planten zoals grote kattenstaart of muskuskaasjeskruid.