Rode zonnehoed – Echinacea purpurea

Wat is rode zonnehoed?

Rode zonnehoed kopen, direct van de kwekerij: Echinacea purpurea (L.) Moench is een indrukwekkende, robuuste vaste plant uit de composietenfamilie (Asteraceae) met grote roze bloemen en een kenmerkend oranjebruin kegelvormig hart. De plant bloeit van juli tot oktober en is zowel een sierplant als een van de meest gebruikte medicinale kruiden ter wereld. Een kleine noot over de naam: “rode zonnehoed” is een enigszins misleidende naam. De bloemen van Echinacea purpurea zijn roze tot purperroze van kleur, niet rood. Meerdere botanische en tuinbouwbronnen bevestigen dit. De naam is historisch zo vastgelegd maar beschrijft de werkelijke bloemkleur niet correct.

De plant wordt 70 tot 120 centimeter hoog en vormt een brede, stevige pol. De stengels zijn rechtopstaand, ruwharig en roodbruin van kleur. De bladeren zijn breed lancetvormig tot eirond, grof getand, donkergroen en licht behaard. De grote bloemen meten 7 tot 15 centimeter in doorsnee. De roze lintbloemen staan horizontaal uit en hangen aan de uiteinden licht naar beneden. Het hart van de bloem, de kegel, is opvallend verhoogd, kegelvormig en oranjebruin van kleur. Dit kenmerkende hart blijft ook na de bloei maandenlang mooi staan en vormt in de herfst en winter een voedselbron voor vogels.

Echinacea purpurea is de meest geteelde en meest onderzochte soort van het geslacht Echinacea. In Duitsland alleen al zijn meer dan 800 producten op basis van Echinacea op de markt. Ecologisch geteeld en onbespoten, direct van de kwekerij 🌿

De naam: Echinacea purpurea (L.) Moench en al zijn benamingen

De wetenschappelijke naam Echinacea purpurea (L.) Moench heeft een dubbele auteursnaam. De L. verwijst naar Carl Linnaeus die de plant in 1753 als eerste wetenschappelijk beschreef als Rudbeckia purpurea in zijn Species Plantarum, pagina 907. In 1794 herplaatste de Duitse botanicus Conrad Moench de plant in het nieuwe geslacht Echinacea in zijn werk Methodus Plantas Horti Botanici et Agri Marburgensis, vandaar de toevoeging Moench.

De geslachtsnaam Echinacea is afgeleid van het Griekse woord echinos, wat “egel” of “zee-egel” betekent. Dit verwijst naar de stekelige, kegelvormige kern van de bloem in het zaadstadium, die sterk lijkt op een egel of zee-egel. De soortnaam purpurea is Latijn voor “purper” of “purperrood” en verwijst naar de bloemkleur. In de praktijk zijn de bloemen van Echinacea purpurea roze tot purperroze van kleur, wat de Nederlandse naam “rode zonnehoed” enigszins misleidend maakt.

In Nederland en België: rode zonnehoed, zonnehoed, paarse zonnehoed, purperen kegelbloem, egelkop, kegelbloem, roze zonnehoed. In het Engels: purple coneflower, eastern purple coneflower, hedgehog coneflower. In het Duits: Purpur-Sonnenhut, Roter Sonnenhut, Igelkopf. In het Frans: échinacée pourpre, rudbeckie pourpre. In het Spaans: equinácea, equinácea purpúrea. In het Italiaans: echinacea purpurea, fiorfiore purpureo. In het Zweeds: röd solhatt, purpursolhatt. In het Pools: jeżówka purpurowa. In het Tsjechisch: třapatka nachová. In het Russisch: эхинацея пурпурная (ekhinatseya purpurnaya). In het Japans: ムラサキバレンギク (murasaki barengiku).

Officiële documentatie

Echinacea purpurea (L.) Moench is als geaccepteerde soort opgenomen in Plants of the World Online (POWO/Kew), de International Plant Names Index (IPNI), het World Flora Online (WFO) en de GBIF-database. De eerste wetenschappelijke beschrijving door Linnaeus dateert uit 1753 als Rudbeckia purpurea en staat vermeld als Sp. Pl. 2: 907 (1753). De huidige naam werd vastgelegd door Moench in 1794.

Echinacea purpurea staat in de Europese Farmacopee als officieel erkend geneeskruid. De EMA heeft via haar HMPC-commissie officiële monographs gepubliceerd voor zowel Echinaceae purpureae herba als Echinaceae purpureae radix, waarin het traditionele gebruik erkend wordt bij de preventie en behandeling van verkoudheid en luchtweginfecties. Dit maakt rode zonnehoed tot één van de best gedocumenteerde en officieel erkende medicinale planten van Europa.

Herkomst en verspreiding

Echinacea purpurea is inheems in het oosten van Noord-Amerika. De plant groeit van nature van de staat Georgia in het zuiden tot Louisiana en Oklahoma, en noordwaarts tot Virginia, Ohio, Michigan, Illinois, Iowa en Missouri. De plant groeit in zijn natuurlijke habitat op vochtige prairies, in open bossen en langs bosranden.

Via de handel en de tuinbouw is Echinacea purpurea inmiddels over de hele wereld verspreid en in gematigde klimaten ingeburgerd als sierplant en medicinale plant. In Europa werd de plant in de 19e eeuw geïntroduceerd via de handel met Noord-Amerika. In Duitsland werd de plant bijzonder populair en zijn tegenwoordig meer dan 800 producten op basis van Echinacea op de markt.

Geschiedenis

Rode zonnehoed heeft een rijke en goed gedocumenteerde gebruiksgeschiedenis. Al eeuwenlang voor de komst van Europese kolonisten gebruikten Noord-Amerikaanse indianenstammen Echinacea als een van hun meest waardevolle medicinale planten. De Pawnee, Dakota, Omaha-Winnebago en Sioux stammen gebruikten de plant bij wonden, slangenbeten, insectenbeten, tandpijn, keelpijn en koorts. Ze kauwden op de wortel, maakten aftreksels en gebruikten kompressen van het sap.

Een bijzonder historisch weetje: de westerse arts H.C.F. Meyer uit Pawnee City, Nebraska, leerde het gebruik van Echinacea van de plaatselijke indianen en bracht rond 1870 het eerste commerciële Echinacea-preparaat op de markt onder de naam “Meyer’s Blood Purifier.” Om zijn geloof in de plant te bewijzen liet hij zich bijten door een ratelslang en behandelde de wond daarna met Echinacea. Dit spectaculaire verhaal zorgde voor grote bekendheid van de plant in de westerse wereld.

In 1762 werd de plant in de medische literatuur beschreven als middel tegen zadelzweren bij paarden. In 1939 verschenen de eerste lovende wetenschappelijke artikelen in Europa over de weerstandverbeterende eigenschappen van Echinacea. De Zwitserse natuurarts Alfred Vogel ontdekte in de jaren vijftig van de 20e eeuw de plant bij de indianen in South Dakota en bracht terug naar Zwitserland een handvol zaad mee. Hij ontwikkelde het bekende product Echinaforce op basis van Echinacea purpurea.

Inhoudsstoffen

Echinacea purpurea bevat een rijke en goed gedocumenteerde samenstelling van bioactieve stoffen. De belangrijkste zijn fenolzuren waaronder cichorinezuur (chicoric acid), caftarinezuur en chlorogeenzuur. Deze fenolzuren zijn de meest kenmerkende bioactieve stoffen van Echinacea purpurea en onderscheiden de soort van andere Echinacea soorten. Verder bevat de plant alkamiden, polysacchariden, glycoproteïnen en etherische oliën.

De bovengrondse delen en de wortel hebben een iets verschillende samenstelling. De bovengrondse delen zijn rijker aan fenolzuren terwijl de wortel rijker is aan alkamiden. Beide worden in medicinale preparaten gebruikt. De EMA erkent zowel Echinaceae purpureae herba (bovengrondse delen) als Echinaceae purpureae radix (wortel) als officiële medicinale producten.

Een uitgebreid overzichtsartikel van Sharifi-Rad et al. (2022) in Plants geeft een volledig overzicht van de biologische en farmacologische eigenschappen van Echinacea purpurea (L.) Moench.

Culinaire toepassingen

Rode zonnehoed is primair een medicinale en sierplant maar heeft ook culinaire toepassingen. De bloemen, bladeren en jonge scheuten zijn eetbaar. De smaak is licht kruidig, fris en heeft een lichte tintelende werking op de tong, veroorzaakt door de alkamiden in de plant.

Eetbare bloemen als garnering
De grote roze bloemen zijn eetbaar en een prachtige sierlijke garnering bij salades, desserts en zomerse gerechten. Trek de roze lintbloemen los van het hart voor gebruik. De lintbloemen hebben een milde, licht kruidige smaak.

Kruidenthee
Een aftreksel van gedroogde of verse bloemen en bladeren geeft een kruidige, licht bittere thee. Laat een theelepel gedroogde bloemen tien minuten trekken in heet water. De thee heeft een lichte tintelende werking op de tong wat kenmerkend is voor Echinacea.

Salade en garnering
Jonge bladeren en bloemblaadjes kunnen worden verwerkt in salades. Gebruik met mate vanwege de uitgesproken smaak.

Van oudsher gebruik

Rode zonnehoed heeft een goed gedocumenteerde volksmedische geschiedenis van eeuwen in Noord-Amerika en een groeiende Europese medicinale traditie van ruim honderd jaar. Van oudsher werd de plant door Noord-Amerikaanse indianenstammen gebruikt bij wonden, infecties, slangenbeten, koorts en hoest. In de 19e en vroege 20e eeuw was Echinacea in de VS het populairste immuunstimulerend en ontstekingwerende kruid.

De EMA heeft via haar HMPC-commissie het traditionele gebruik van Echinacea purpurea erkend bij de preventie en kortdurende behandeling van verkoudheid. In Duitsland zijn meer dan 800 producten op basis van Echinacea op de markt. Een gezaghebbende Cochrane meta-analyse concludeerde in 2006 dat bereidingen van de bovengrondse delen van Echinacea purpurea mogelijk effectief zijn voor de behandeling van verkoudheid bij volwassenen, mits toegediend in een vroeg stadium.

Spiritueel en ritueel gebruik

Rode zonnehoed had een bijzondere spirituele en ceremoniële betekenis voor meerdere Noord-Amerikaanse indianenstammen. De plant werd niet alleen medicinaal maar ook ritueel gebruikt. De Dakota-indianen gebruikten Echinacea bij zweetlodge-ceremonies waarbij stoom van de plant werd ingeademd als onderdeel van zuiverings- en genezingsrituelen. De Pawnee-indianen beschouwden de plant als een heilige plant met bijzondere kracht die door de medicijnmannen werd gebruikt bij ceremonies.

In de moderne kruidenmagie staat rode zonnehoed bekend als een kruid van kracht, bescherming en energie. De plant wordt verbonden met de zon en vuur en wordt gebruikt bij beschermings- en versterkingsrituelen. De grote zonnige bloemen symboliseren kracht en vitaliteit. Voor specifiek ritueel of spiritueel gebruik verwijzen wij u naar een erkend herborist of aromatherapeut.

Ecologische waarde

Rode zonnehoed is een uitzonderlijk waardevolle plant voor de biodiversiteit. De grote nectar- en stuifmeelrijke bloemen trekken van juli tot oktober massaal bijen, hommels, vlinders en zweefvliegen aan. De plant is bijzonder geliefd bij langtongige hommels die de nectar vanuit de bloem kunnen bereiken. Ook vlinders zoals het koninginnepage en de distelvlinder zijn dol op Echinacea.

Na de bloei blijven de kegelvormige zaadhoofden maandenlang staan en vormen ze in de herfst en winter een waardevolle voedselbron voor zaadeters als putter, sijs en andere zangvogels. Dit maakt rode zonnehoed ook in de winter nog ecologisch waardevol. De stengels bieden ook schuilmogelijkheden voor overwinterende insecten. Laat de stengels dan ook staan tot het vroege voorjaar.

Verzorgingstips

Standplaats
Rode zonnehoed groeit het best op een volle zonnige standplaats. In halfschaduw groeit de plant ook maar bloeit minder uitbundig. In de volle zon is de bloei het rijkst en de plant het meest robuust.

Bodem
Een voedzame, goed doorlatende, humusrijke en licht vochthoudende bodem heeft de voorkeur. De plant verdraagt geen langdurig natte grond, zeker niet in de winter. Op zware kleigrond werkt het goed om compost door de bodem te werken voor betere doorlatendheid. Rode zonnehoed is verrassend droogtetolerant eenmaal goed aangeslagen.

Water
Geef in het eerste seizoen regelmatig water zodat de plant goed kan wortelen. Daarna heeft de plant weinig water nodig. Bij langdurige droogte neemt de bloei af. Een consistente bodemvochtigheid bevordert de rijkste en langste bloei.

Winterhardheid
Echinacea purpurea is uitstekend winterhard tot circa -35°C. Het bovengrondse deel sterft in de winter af maar de plant loopt elk voorjaar betrouwbaar opnieuw uit vanuit de wortelstok. Laat de stengels staan tot het vroege voorjaar voor structuur in de tuin en als voedselbron voor vogels en schuilplaats voor insecten.

Snoeien
Verwijder uitgebloeide bloemen regelmatig om de bloeiperiode te verlengen. Laat aan het einde van het seizoen enkele bloemen uitbloeien voor zaadvorming en winterdecoratie. Snoei de stengels terug tot vlak boven de grond in het vroege voorjaar.

Verdeling
Deel de plant elke drie tot vier jaar in het vroege voorjaar om hem vitaal te houden. Het centrum van oude klompen wordt minder productief. De buitenste jongste delen zijn het meest vitaal en bloeirijkst.

Kweektips

Oogsten
Oogst bloemen voor culinair gebruik net als ze volledig open zijn. Oogst bladeren en bloemen voor medicinaal gebruik bij voorkeur net voor of tijdens de volle bloei wanneer de werkzame stoffen op hun piek zijn. Oogst altijd in de ochtend na het opdrogen van de dauw.

Als snijbloem
De lange stevige stengels met de grote roze bloemen zijn uitstekend als snijbloem in een vaas. De bloemen blijven lang vers en geven een vrolijke, kleurrijke sfeer aan een zomers boeket. Ook de uitgebloeide zaadhoofden zijn decoratief in droogboeketten.

Plantafstand
Plant rode zonnehoed op een onderlinge afstand van 40 tot 50 centimeter voor een goede luchtcirculatie en optimale groei. Bij te dichte beplanting neemt de gevoeligheid voor meeldauw toe.

Samenplanten

Rode zonnehoed combineert prachtig met andere zomerbloeiende vaste planten en kruiden die dezelfde zonnige, droge tot matig vochtige standplaats verkiezen. De roze bloemen vormen een mooi kleurcontrast met de goudgele bloemen van echte guldenroede (Solidago virgaurea) en de paarsrode bloemen van grote kattenstaart (Lythrum salicaria), beide ook verkrijgbaar bij ons.

Ook een combinatie met valeriaan (Valeriana officinalis) en duizendblad (Achillea millefolium) past prachtig in een naturalistisch aangelegde kruidentuin of prairie border. Rode zonnehoed combineert minder goed met droogteminnende mediterrane kruiden zoals lavendel en tijm die heel andere bodem- en wateromstandigheden vereisen.